Umuco nyarwanda
Primary 4 · Kinyarwanda
Umuco nyarwanda
Lesson 3 of 5
40 min
Let's begin
Wigeze usakuza? “Sakwe sakwe!” “Soma!” Ni ko umukino w'ibisakuzo utangira.
Uyu munsi urasoma uko umuryango wa Mugisha wamaze umugoroba usakuza, hanyuma wige uko amagambo ajyana n'izina mu nteruro.
Byanditswe na Ganzaa.
Ku wa Gatanu nimugoroba, umuryango wa Mugisha wicaye mu mbuga, ureba ukwezi. Sogokuru aravuga ati: “Bana bange, reka dusakuze!” Abana bose bati: “Yego!”
Mugisha atangira ati: “Sakwe sakwe!” Abandi bati: “Soma!” Ati: “Nagutera inzu itagira urugi”. Mushiki we Keza ahita asubiza ati: “Ni igi!” Bose bamukomera amashyi.
Keza na we ati: “Sakwe sakwe!” Bati: “Soma!” Ati: “Nagutera abasirikare b'umweru barinda irembo ry'umutuku”. Murumuna we Ineza aratekereza, aratekereza, ariko ntiyabona igisubizo. Keza aramubwira ati: “Kimpe!” Ineza ati: “Ngicyo!” Keza ati: “Ni amenyo!” Ineza araseka, yasamura umunwa, yerekana amenyo ye.
Nyogokuru na we ati: “Sakwe sakwe!” Bati: “Soma!” Ati: “Nagutera ibishyimbo nanitse ku ruhu rw'umukara, sinshobora kubyora”. Mugisha yubura amaso, areba mu kirere, maze ati: “Ni inyenyeri!” Nyogokuru aramwenyura ati: “Uri umuhanga, mwuzukuru wange!”
Hanyuma sogokuru abasakuriza igisakuzo cya kera ati: “Nagutera icyambuka amazi kitagira amaguru”. Abana baratekereza cyane, babura igisubizo. Sogokuru ati: “Ni ijwi! Iyo uhamagaye umuntu uri hakurya y'umugezi, ijwi ryawe ryambuka amazi, kandi nta maguru rifite”.
Sogokuru abasobanurira ko ibisakuzo bituma abana batekereza vuba, bakamenya amagambo menshi, kandi bakishimira kuba hamwe. Abana basezera ababyeyi bishimye, bavuga bati: “Ejo tuzongera dusakuze!”
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| igisakuzo (ibisakuzo) | ikibazo cy'ubwenge gihisha igisubizo mu magambo y'amarenga |
| gusakuza | gukina umukino w'ibisakuzo |
| irembo | aho binjirira mu rugo (mu gisakuzo: umunwa) |
| kwanika | gushyira ikintu ku zuba kugira ngo cyume |
| kubyora | gukusanya ibinyampeke byari byanitswe |
| hakurya | ku rundi ruhande rw'umugezi cyangwa rw'umuhanda |
Iyo umuntu atangiye igisakuzo avuga iki? Abandi basubiza iki?
Igisubizo: Avuga ati: “Sakwe sakwe!”, abandi bagasubiza bati: “Soma!”
Igisubizo k'igisakuzo “inzu itagira urugi” ni ikihe?
Igisubizo: Ni igi.
Iyo mugenzi wawe abuze igisubizo bigenda bite?
Igisubizo: Uwasakuje avuga ati: “Kimpe!”, undi akavuga ati: “Ngicyo!”, maze akamubwira igisubizo.
Sogokuru yavuze ko ibisakuzo bimaze iki?
Igisubizo: Bituma abana batekereza vuba, bakamenya amagambo menshi, kandi bakishimira kuba hamwe.
Kuki “abasirikare b'umweru barinda irembo ry'umutuku” ari amenyo?
Igisubizo: Amenyo ni umweru, atonze ku murongo nk'abasirikare, kandi arinda umunwa utukura imbere, nk'uko abarinzi barinda irembo.
Ibisakuzo ni umukino w'ubwenge wo mu muco nyarwanda. Igisakuzo gihisha ikintu mu magambo y'amarenga: kugira ngo ukimenye, ugomba gutekereza ku miterere yacyo.
Mu Kinyarwanda, amagambo ajyana n'izina mu nteruro arasanisha na ryo: igice kibanza k'izina kigaragara no ku yandi magambo arikurikira. Ni nk'umuziki: amajwi ajyana!
| Ubumwe | Ubwinshi |
|---|---|
| Umwana mwiza araririmba. | Abana beza bararirimba. |
| Igiti kinini kiragwa. | Ibiti binini biragwa. |
| Akabindi gato karamenetse. | Utubindi duto twaramenetse. |
| Urugo rwacu rurasukuye. | Ingo zacu zirasukuye. |
| Ijambo ryiza rirashimisha. | Amagambo meza arashimisha. |
No mu gisakuzo harimo isanisha: “inzu itagira urugi” (inzu imwe), “abasirikare b'umweru” (abasirikare benshi).
Amakosa yo kwirinda: “Abana beza araririmba” ni ikosa; handikwa “Abana beza bararirimba”. “Igiti kinini biragwa” ni ikosa; handikwa “Igiti kinini kiragwa”.
Tip
Uko wabyibuka: Umva umuziki w'interuro: “Igiti kinini kiragwa”: ki, ki, ki! “Ibiti binini biragwa”: bi, bi, bi! Iyo ijwi rimwe ritandukanye n'andi, hari ikosa.
Kuvuga: Mu matsinda y'abantu bane, musakuze. Buri wese atange igisakuzo kimwe: icyo wize uyu munsi, icyo wabwiwe n'abakuru, cyangwa icyo wihangiye. Wibuke gutangira uti: “Sakwe sakwe!”
Kwandika: Hanga igisakuzo cyawe. Hitamo ikintu (urugero: izuba, inkweto, ingoma), ukivuge mu marenga mu nteruro imwe itangiwe ngo “Nagutera...”. Genzura ko amagambo yose asanishije neza n'izina.
Sanisha neza ukoresheje “-iza”: “Umwana ___ araririmba.”
Igisubizo: mwiza: “Umwana mwiza araririmba.”
Shyira mu bwinshi: “Igiti kinini kiragwa.”
Igisubizo: “Ibiti binini biragwa.”
Kosora: “Abana beza araririmba.”
Igisubizo: “Abana beza bararirimba.”
Igisubizo k'iki gisakuzo ni ikihe: “Nagutera inshuti inkurikira ku zuba, ikabura mu mwijima”?
Igisubizo: Igicucu.
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: “Umugoroba w'ibisakuzo”. Byanditswe na Ganzaa.
Ibisakuzo “inzu itagira urugi”, “abasirikare b'umweru” n'“ibishyimbo nanitse ku ruhu rw'umukara” byahimbwe na Ganzaa mu buryo bw'ibisakuzo. Igisakuzo “icyambuka amazi kitagira amaguru” ni icya kera, umurage wa rubanda.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Tondeka uko umukino w'ibisakuzo ugenda.
Kanda amakarita ukurikije uko akurikirana.
