Umuco nyarwanda
Primary 4 · Kinyarwanda
Umuco nyarwanda
Lesson 2 of 5
40 min
Let's begin
Mu muryango wawe, ni ba nde mubana? Hari data, mama, abavandimwe, sogokuru, nyogokuru... Buri muntu wo mu muryango afite izina rigaragaza isano mufitanye.
Uyu munsi urasoma inkuru ya Marebe n'umuryango we. Itegereze amazina y'amasano ari muri iyi nkuru.
Inkuru yanditswe na Ritah Katetemera na Mulongo Bukheye, ihindurwa mu Kinyarwanda na Epimaque Niyibizi (African Storybook). Ganzaa yakosoye imyandikire kandi inoza interuro.
Kera habayeho umugabo n'umugore babyaye abahungu batandatu n'umukobwa umwe. Uwo mukobwa yitwaga Marebe; ni we wari bucura. Ababyeyi be bamukundaga cyane, kuko yari umwana witonda.
Umunsi umwe, ababyeyi babumba akabindi gato keza, bagaha Marebe ho impano. Marebe yarakakundaga cyane, akagakinisha buri munsi.
Umunsi umwe, basaza be bakinisha ako kabindi, karagwa, karamenagurika, gasigara ari injyo. Basaza be babura icyo bakora, bajugunya izo njyo mu gihuru.
Marebe ashakisha akabindi ke arakabura. Arababara cyane, ararira, yanga no kurya. Yinginga se, nyina na basaza be ngo bamufashe kugashaka, ariko bose bamubwira ko batazi aho kari.
Marebe arushaho kugira agahinda. Ava mu rugo, ajya mu ishyamba, yurira igiti kirekire cyane. Ababyeyi be baramushakisha, bageze aho bamubona mu bushorishori bw'igiti. Baramwinginga ngo amanuke, aranga.
Basaza be bose bakoranira munsi ya cya giti, bamuririmbira bati: “Bucura bwacu, manuka twitahire! Tuzakubonera akandi kabindi gashya!” Ariko Marebe akomeza kubabara, aririmba afite agahinda ati: “Ayi! Akabindi kange we! Ayi! Akabindi kange we!”
Nuko inshuti ye magara iraza, igerageza kumuhendahenda. Imuririmbira iti: “Manuka, nshuti yange, tuzakubonera akandi kabindi keza!” Marebe yumvise ijwi ry'inshuti ye, atangira kumanuka buhoro buhoro. Ageze hasi, barahoberana, bafatana mu biganza, basubira mu rugo.
Bagezeyo, basanga basaza be bamubumbiye akandi kabindi keza kurusha aka mbere. Ababyeyi be barishima cyane, bamutegurira ibirori, batumira inshuti n'abavandimwe. Marebe yishimira cyane akabindi ke gashya, n'urukundo rw'umuryango we.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| bucura | umwana wavutse nyuma y'abandi bose mu muryango |
| kubumba | gukora ibintu mu ibumba, nk'inkono n'ibibindi |
| akabindi | ikibindi gito |
| injyo | ibimene by'ikibindi cyangwa by'inkono yamenetse |
| ubushorishori | umutwe w'igiti, aho kirangirira hejuru |
| guhendahenda | kubwira umuntu amagambo meza kugira ngo yemere gukora ikintu |
| basaza be | abavandimwe be b'abahungu (iyo tuvuga ku mukobwa) |
Marebe yari umwana wa kangahe mu muryango?
Igisubizo: Yari bucura, umwana wa nyuma.
Akabindi ka Marebe kamenetse gate?
Igisubizo: Basaza be bagakinishije, karagwa, karamenagurika.
Kuki Marebe yuriye igiti?
Igisubizo: Yari afite agahinda kenshi kuko akabindi ke kabuze, kandi ntawamubwiraga ukuri.
Ni nde watumye Marebe amanuka?
Igisubizo: Inshuti ye magara, yamuririmbiye.
Basaza ba Marebe bakoze irihe kosa? Barikosoye bate?
Igisubizo: Bamennye akabindi, barabihisha, bavuga ko batazi aho kari. Barikosoye bamubumbira akandi kabindi keza. Isomo: kwemera ikosa no kurikosora.
Amasano ni amazina agaragaza uko abantu bo mu muryango bafitanye isano. Dore amazina y'ingenzi, iyo nge ubwange mvuga ku bo mu muryango wange:
| Uwo ari we | Uko mwita |
|---|---|
| umugabo wambyaye | data |
| umugore wambyaye | mama |
| se wa data cyangwa se wa mama | sogokuru |
| nyina wa data cyangwa nyina wa mama | nyogokuru |
| umuvandimwe w'umuhungu wa data | data wacu |
| mushiki wa data | masenge |
| musaza wa mama | marume |
| mushiki wa mama | mama wacu |
| umwana wa marume cyangwa uwa masenge | mubyara |
| umwana w'umwana wange | umwuzukuru |
Iyo tuvuga ku wundi muntu, amazina amwe arahinduka: se wa Marebe, nyina wa Marebe, basaza be, sekuru, nyirakuru, nyirasenge, nyirarume.
Tip
Uko wabyibuka: Ku ruhande rwa data: data wacu na masenge. Ku ruhande rwa mama: marume na mama wacu. Abana ba marume na masenge ni babyara bawe!
Shushanya igiti k'umuryango wawe: hejuru shyiraho sogokuru na nyogokuru, hagati ababyeyi bawe, hasi wowe n'abavandimwe bawe. Hanyuma wandike interuro eshanu ukoresheje amazina y'amasano.
Urugero: “Data yitwa Habimana. Mushiki wa data, ari we masenge, yitwa Mukamana. Marume atuye i Huye. Mubyara wange yitwa Gatete. Nge ndi imfura iwacu.”
Mushiki wa data mwita nde?
Igisubizo: Masenge.
Musaza wa mama mwita nde?
Igisubizo: Marume.
Umwana wa marume ni iki cyawe?
Igisubizo: Ni mubyara wange.
Marebe yitaga ate abavandimwe be b'abahungu?
Igisubizo: Basaza be; yabitaga “musaza wange”.
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: Akabindi ka Marebe, wanditswe na Ritah Katetemera na Mulongo Bukheye, uhindurwa mu Kinyarwanda na Epimaque Niyibizi. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2016), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yakosoye imyandikire kandi inoza interuro.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Huza buri muntu n'izina ry'isano umwita.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.