Gukunda no kwitabira umurimo
Primary 4 · Kinyarwanda
Gukunda no kwitabira umurimo
Lesson 1 of 5
40 min
Let's begin
Ubutunzi ni iki? Ni amafaranga, inka nyinshi, cyangwa inzu nziza?
Uyu munsi urasoma inkuru y'umuhinzi wasigiye abahungu be ubutunzi bwihishe. Uzatungurwa no kumenya aho bwari buri!
Byanditswe na Ganzaa, bishingiye ku mugani wa kera wa Esopo (Aesop), “The Farmer and His Sons”.
Kera habayeho umuhinzi witwaga Habimana. Yari afite abahungu batatu: Gatete, Mugabo na Kamana. Habimana yari umunyamwete: buri gitondo yazindukaga ajya guhinga. Nyamara abahungu be bari abanebwe. Bakundaga kwiryamira no kwicara mu gicucu, bategereje ko se abagaburira.
Umunsi umwe, Habimana amaze gusaza no kurwara, ahamagara abahungu be. Arababwira ati: “Bana bange, sinzamara igihe kinini. Mu murima wacu hari ubutunzi bwihishe. Nimubushake mushishikaye, muzabubona”.
Nyuma y'iminsi mike, Habimana yitaba Imana. Abahungu be baramuririra cyane. Hanyuma bibuka amagambo ya se.
Gatete aravuga ati: “Reka dushake ubwo butunzi!” Bafata amasuka, batangira gucukura umurima wose: haruguru, hepfo, hagati no ku nkengero. Bacukuye iminsi myinshi, ariko ntibabona zahabu, ntibabona n'amafaranga.
Mugabo arababaza ati: “Ko nta cyo tubonye, ubutunzi bwa data buri he?” Kamana, umuto muri bo, arasubiza ati: “Ntimucike intege. Ubwo twamaze guhinga umurima wose, reka tuwuteremo ibishyimbo n'ibigori”.
Batera imbuto; imvura iragwa; ibihingwa birakura neza. Mu gihe k'isarura, basarura imyaka myinshi cyane, kurusha iyo bari barigeze babona. Bagurisha imwe ku isoko, iyindi bayihunika mu kigega.
Nuko Gatete araseka, aravuga ati: “Noneho numvise icyo data yashakaga kutubwira: ubutunzi bwihishe mu murima ni umurimo!” Kuva ubwo, abavandimwe batatu baba abahinzi b'abanyamwete.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ubutunzi | ibintu byinshi by'agaciro umuntu atunze |
| umunyamwete | ukora cyane, adacogora |
| umunebwe | udakunda gukora |
| kwiryamira | kuryama gusa, nta cyo ukora |
| kwitaba Imana | gupfa; tubivuga mu cyubahiro |
| gushishikara | gukora ikintu ubishyizeho umutima |
| inkengero | impera z'ahantu, hafi y'imbibi zaho |
| imyaka | ibyo abahinzi basarura, nk'ibishyimbo n'ibigori |
| guhunika | kubika imyaka mu kigega |
Habimana yari afite abahungu bangahe? Bavuge.
Igisubizo: Batatu: Gatete, Mugabo na Kamana.
Habimana yabwiye abahungu be iki mbere yo kwitaba Imana?
Igisubizo: Ko mu murima wabo hari ubutunzi bwihishe, kandi ko bazabubona nibabushaka bashishikaye.
Abahungu babonye zahabu mu murima?
Igisubizo: Oya. Nta zahabu cyangwa amafaranga babonye.
Ni nde wagize igitekerezo cyo gutera imbuto?
Igisubizo: Kamana, umuto muri bo.
“Ubutunzi bwihishe mu murima” bwari ubuhe?
Igisubizo: Bwari umurimo. Gucukura umurima wose byatumye bahinga neza, bakabona umusaruro mwinshi.
Kuki Habimana atababwiye ukuri ako kanya?
Igisubizo: Yashakaga ko biyigisha ubwabo akamaro k'umurimo. Ikintu wiboneye ubwawe ntukibagirwa vuba.
Dukoresha utubago tubiri:
Akabago n'akitso bitandukanya ibice by'interuro bifitanye isano, byuzuzanya. Bituma uhagarara gato kurusha akitso, ariko interuro ntiba irangiye.
Ikitonderwa: Inyuma y'akabago n'akitso, ijambo rikurikiraho ntiritangizwa n'inyuguti nkuru, keretse iyo ari izina bwite.
Tip
Uko wabyibuka: Utubago tubiri (:) bivuga ngo “dore ibikurikira”. Akabago n'akitso (;) bivuga ngo “hagarara gato, ariko interuro ntirarangira”.
Andika interuro eshatu zivuga imirimo ufasha iwanyu mu rugo:
Urugero:
Mu rugo iwacu mfasha imirimo myinshi: kuvoma, gukubura no koza amasahani. Nkunda gufasha mama: bimushimisha cyane. Ku wa Gatandatu ndahinga; ku Cyumweru ndaruhuka.
Shyiraho utubago tubiri: “Umuhinzi yateye amoko atatu y'imbuto ibishyimbo, ibigori n'amasaka.”
Igisubizo: “...amoko atatu y'imbuto: ibishyimbo, ibigori n'amasaka.”
Shyiraho utubago tubiri: “Kamana yari umunyabwenge yagiriye inama bakuru be.”
Igisubizo: “Kamana yari umunyabwenge: yagiriye inama bakuru be.”
Ni hehe washyira akabago n'akitso? “Gatete yacukuye haruguru Mugabo acukura hepfo.”
Igisubizo: “Gatete yacukuye haruguru; Mugabo acukura hepfo.”
Mu nteruro “Batera imbuto; imvura iragwa.”, kuki “imvura” idatangizwa n'inyuguti nkuru?
Igisubizo: Kuko akabago n'akitso bidasoza interuro. Inyuguti nkuru ijya inyuma y'akabago, akabazo n'agatangaro.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko: “Ubutunzi bwihishe mu murima”. Byanditswe na Ganzaa, bishingiye ku mugani wa kera wa Esopo (Aesop), “The Farmer and His Sons”, uri mu mutungo rusange (public domain).
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Ni iyihe nteruro ikoresha utubago tubiri mbere y'urutonde?
