Gukunda no kwitabira umurimo
Primary 4 · Kinyarwanda
Gukunda no kwitabira umurimo
Lesson 2 of 5
40 min
Let's begin
Ese wigeze uhugira mu mikino, ukibagirwa gukora umukoro wo mu rugo? Igihe ni impano, ariko iyo tutakitayeho kiraducika.
Uyu munsi urasoma umwandiko mugufi ku gihe, n'ikinamico ngufi y'umwana witwa Mugisha. Hanyuma nawe uzakina ikinamico.
Umwandiko wanditswe na Mimi Werna, uhindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana (African Storybook). Ganzaa yanonosoye interuro n'imyandikire.
Igihe ni nk'ipaki nini. Muri iyo paki harimo udupaki twinshi.
Iyo paki nini ishushanya umunsi. Umunsi urimo amasegonda 86 400.
Gena igihe cya buri kintu, kandi igihe wagennye ucyubahirize.
Gira igihe cyo kwiga ibintu bishya. Gira igihe cyo kurya. Gira igihe cyo gukina. Gira igihe cyo kuruhuka. Gira igihe cyo kurota no gutekereza.
Tera igiti: ishyamba rizakura. Kemura ibibazo.
Niba amafaranga yawe yiyongereye, zigama amwe, ukoreshe andi, kandi ugene ayo uzasangira n'abandi.
Niba hari ikikunaniye, ntucike intege: ongera ugerageze. Igihe kiguteganyirije indi minsi, nk'impano.
Ku wa Mbere no ku wa Kabiri, ku wa Gatatu no ku wa Kane, ku wa Gatanu no ku wa Gatandatu, ndetse no ku Cyumweru: iyo minsi yose ni impano.
Iyo minsi ni nk'inshuti zidasanzwe. Ishimire ubucuti bwazo.
Niwumva isaha ivuga iti: “Tiki, taka”, uge wibuka aya magambo.
Igihe ni ipaki idasanzwe, ipfunyitsemo impano yihariye. Koresha igihe neza.
Byanditswe na Ganzaa.
Abakinnyi: MUGISHA (umwana w'imyaka icumi), KEZA (mukuru we), MAMA.
(Ni nimugoroba, mu nzu. Mugisha yicaye imbere ya televiziyo. Igikapu ke kiri hasi, kirimo amakayi.)
KEZA: Mugisha, ko utarakora umukoro wo mu rugo?
MUGISHA: (atareba Keza) Ndawukora nyuma. Iyi filimi irarangira vuba.
KEZA: Wabivuze ejo, n'ejobundi. Umukoro wawe wararaye utarangiye!
MAMA: (yinjiye, afite isaha mu ntoki) Bana bange, dore isaha irerekana saa kumi n'ebyiri. Mugisha, wakoze iki kuva uvuye ku ishuri?
MUGISHA: (yubitse amaso) Nakinnye umupira, ndeba televiziyo… Igihe cyancitse, mama.
MAMA: Igihe ntigicika uwagiteguye. Keza, mufashe gukora ingengabihe.
KEZA: (afata urupapuro n'ikaramu) Dore: saa kumi umukoro, saa kumi n'imwe gukina, saa kumi n'ebyiri gufasha mama, saa mbiri gusoma no kuryama.
MUGISHA: (amwenyura) Ubu nzi icyo nkora buri saha! Ejo nzabanza umukoro, hanyuma nkine.
MAMA: Ni byiza, mwana wange. Igihe ni impano: uzagikoreshe neza.
(Bose baraseka. Ikinamico irarangiye.)
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| kugena | gutegura no gushyiraho uko ikintu kizakorwa |
| kuzigama | kubika amafaranga ngo azakugirire akamaro nyuma |
| gucika intege | kureka kubera ko ikintu cyakunaniye |
| gupfunyika | gushyira ikintu mu rupapuro cyangwa mu gitambaro, ukagihisha imbere |
| kubika amaso | kureba hasi kubera isoni |
| ingengabihe | urutonde rugaragaza igihe buri gikorwa kizakorerwa |
| ikinamico | umwandiko ugenewe gukinwa imbere y'abantu |
Umwandiko “Igihe” ugereranya igihe n'iki?
Igisubizo: N'ipaki nini irimo udupaki twinshi, ipfunyitsemo impano.
Umunsi urimo amasegonda angahe?
Igisubizo: 86 400.
Mugisha yakoze iki aho gukora umukoro?
Igisubizo: Yakinnye umupira, areba televiziyo.
Mama yasabye Keza gufasha Mugisha gukora iki?
Igisubizo: Gukora ingengabihe.
Mama yavuze ati: “Igihe ntigicika uwagiteguye.” Bisobanura iki?
Igisubizo: Uwateguye uko azakoresha igihe ke akora buri kintu ku gihe cyacyo, ntagira ngo “igihe cyancitse”.
Ikinamico ni umwandiko ugenewe gukinwa imbere y'abantu. Abakinnyi bavuga amagambo y'abantu bo mu nkuru, bakanakora ibyo bakora.
Udukubo ( ) dukikiza amagambo yongera ibisobanuro mu nteruro. Urugero: MUGISHA: (yubitse amaso) Igihe cyancitse, mama.
Tip
Uko wabyibuka: Mu kinamico, amagambo ari mu dukubo ntavugwa: ni amabwiriza abwira abakinnyi icyo bakora. Ayandi yose avugwa n'umukinnyi ufite izina riri imbere yayo.
Gukina: Mu itsinda ry'abantu batatu, mukine ikinamico “Isaha ya Mugisha”. Mukurikize amabwiriza ari mu dukubo.
Kwandika: Mwandike agace gashya (imirongo 4 kugeza kuri 6): Mugisha ku munsi ukurikiyeho, akurikiza ingengabihe ye. Mushyiremo nibura amabwiriza abiri ari mu dukubo.
Urugero:
(Ni saa kumi. Mugisha yicaye ku meza, afite ikaye.)
MAMA: Mugisha, uri gukora iki?
MUGISHA: (amwenyura) Ndakora umukoro, mama. Ndawurangiza saa kumi n'imwe!
KEZA: Mbega umwana w'umunyamwete!
Mu kinamico, amagambo ari mu dukubo akora iki?
Igisubizo: Ni amabwiriza abwira abakinnyi aho bari, ibyo bakora n'uko bavuga. Ntavugwa.
Ni akahe kamenyetso gakurikira izina ry'umukinnyi, mbere y'amagambo ye?
Igisubizo: Utubago tubiri (:).
Andika ingengabihe yawe y'umugoroba umwe, ufite ibikorwa bitatu.
Igisubizo: Urugero: saa kumi umukoro, saa kumi n'imwe gukina, saa kumi n'ebyiri gufasha ababyeyi.
Mu mwandiko “Igihe”, ni iki tugomba gukora n'amafaranga yiyongereye?
Igisubizo: Kuzigama amwe, gukoresha andi, no kugena ayo tuzasangira n'abandi.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko: Igihe, wanditswe na Mimi Werna, uhindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana; amashusho y'igitabo ni aya Joe Werna. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2018), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yanonosoye interuro n'imyandikire (adapted by Ganzaa).
Ikinamico “Isaha ya Mugisha”: Byanditswe na Ganzaa.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Mu kinamico, amagambo ari mu dukubo ( ) avugwa n'abakinnyi mu ijwi riranguruye.
