Gukunda no kwitabira umurimo
Primary 4 · Kinyarwanda
Gukunda no kwitabira umurimo
Lesson 5 of 5
40 min
Let's begin
Wigeze usabwa kuvuga ijambo imbere y'abantu benshi, ku ishuri cyangwa mu birori, ugahinda umushyitsi?
Uyu munsi urasoma umugani usekeje w'igitagangurirwa cy'umunebwe. Hanyuma wige gutegura no kuvuga imbwirwaruhame: ijambo rivugirwa mu ruhame.
Umugani wo muri Gana (Ghana), wahinduwe mu Kinyarwanda na Epimaque Niyibizi (African Storybook). Ganzaa yanonosoye interuro kandi ihindura izina ry'inyamaswa imwe.
Gitagangurirwa yari umunebwe cyane. Yakundaga ibiryo, ariko ntiyakundaga kubiteka.
Umunsi umwe, Gitagangurirwa asura Rukwavu, amusaba ko basangira imboga. Rukwavu ati: “Yego. Ngaho mfasha kugaragura imboga”. Ariko Gitagangurirwa yari umunebwe. Aravuga ati: “Ndagaruka mu kanya”.
Azirika urudodo ku kaguru ke, undi mutwe warwo awuzirika ku nkono ya Rukwavu. Aramubwira ati: “Imboga nizimara gushya, uzakurure uru rudodo, nange nze”.
Hanyuma ajya kwa Nkende. Aramubaza ati: “Nkende, twasangira ibishyimbo byawe?” Nkende ati: “Yego. Ariko banza umfashe kwasa inkwi”. Gitagangurirwa ati: “Ndagaruka mu kanya”. Azirika urundi rudodo ku kandi kaguru, arurizirika no ku nkono ya Nkende.
Ajya no kwa Nkoko. Aramubaza ati: “Nkoko, twasangira ibirayi byawe?” Nkoko ati: “Yego. Mfasha kubiteka”. Gitagangurirwa ati: “Ndagaruka mu kanya”. Na ho azirikaho urundi rudodo.
Bityo, ku maguru umunani ya Gitagangurirwa, buri kaguru kari kaziritseho inkono runaka.
Nuko Gitagangurirwa yumva akaguru kamwe barakakuruye. Hakurikiraho aka kabiri, aka gatatu…
Amaguru ye yose uko ari umunani barayakurura icyarimwe! Gitagangurirwa atangira gutaka ati: “Mureke kunkurura!” Ariko nta n'umwe wumvaga induru ye.
Indodo zikomeza gukurura, kugeza ubwo amaguru ya Gitagangurirwa arambuka, akaba maremare cyane. Nguko uko ibitagangurirwa byatangiye kugira amaguru maremare.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umunebwe | udakunda gukora |
| kugaragura | kuzunguza no guhindukiza ibiri mu nkono, iyo bateka |
| kwasa inkwi | gucamo inkwi uduce duto, ukoresheje ishoka |
| kuzirika | guhambira ikintu ku kindi |
| urudodo | umugozi muto cyane; ubwinshi bwarwo ni indodo |
| runaka | imwe muri nyinshi, itavuzwe izina |
| induru | urusaku rw'umuntu utaka |
| kurambuka | kurehuka, kuba birebire |
Gitagangurirwa yakundaga iki, ariko akanga iki?
Igisubizo: Yakundaga ibiryo, ariko yangaga kubiteka.
Rukwavu, Nkende na Nkoko bamusabye iki?
Igisubizo: Kubafasha: kugaragura imboga, kwasa inkwi no guteka ibirayi.
Kuki Gitagangurirwa yazirikaga urudodo ku nkono?
Igisubizo: Kugira ngo bazamukurure ibiryo bimaze gushya, aze kurya atakoze.
Byarangiye bite?
Igisubizo: Bose bamukuruye icyarimwe, amaguru ye arambuka aba maremare.
Gitagangurirwa yari kwirinda ate ibyamubayeho?
Igisubizo: Iyo aza guhitamo inshuti imwe, akayifasha guteka, yari kurya ibiryo yakoreye, nta kibazo.
Ubunebwe bwa Gitagangurirwa bwamuteye izihe ngaruka?
Igisubizo: Yarababaye, amaguru ye arahinduka, kandi ntiyabonye ibiryo yashakaga. Inshuti ze na zo zabonye ko atizewe.
Imbwirwaruhame ni ijambo umuntu avugira imbere y'abantu benshi (mu ruhame), ku ngingo runaka. Igira ibice bine:
Urugero: imbwirwaruhame ya Umutoni (Byanditswe na Ganzaa)
Nyakubahwa Muyobozi w'ishuri, barimu bacu, babyeyi, namwe banyeshuri bagenzi bange, mwiriwe!
Nitwa Umutoni, niga mu mwaka wa kane. Uyu munsi ndashaka kubabwira ku ngingo igira iti: “Tureke ubunebwe, dukunde umurimo”.
Mbere na mbere, umurimo ni wo udutunga. Umuhinzi arahinga ngo tubone ibyo kurya; umwarimu arigisha ngo tumenye. Natwe abanyeshuri, umurimo wacu ni ukwiga no gufasha iwacu.
Icya kabiri, ubunebwe bugira ingaruka mbi. Mwibuke Gitagangurirwa w'umunebwe: yashatse kurya atakoze, amaherezo ahura n'ibibazo.
Ndabasaba rero, bagenzi bange: dukore umukoro ku gihe, dufashe ababyeyi bacu, kandi dukunde umurimo. Murakoze!
Tip
Uko wabyibuka: Imbwirwaruhame nziza ni ngufi kandi isobanutse: indamukanyo, ingingo imwe, ibitekerezo bibiri cyangwa bitatu, hanyuma “Murakoze!”.
Tegura imbwirwaruhame ngufi (nk'iminota ibiri) ku ngingo imwe muri izi: “Umurimo unezeza” cyangwa “Igihe ni impano”. Banza uyandike ukurikije ibice bine. Witoze kuyivuga, hanyuma uyivugire imbere y'abo mwigana cyangwa y'umuryango wawe.
Imbwirwaruhame igira ibice bingahe by'ingenzi? Bivuge.
Igisubizo: Bine: indamukanyo, intangiriro, igihimba n'umusozo.
Mu ndamukanyo, uhera ku bahe bantu?
Igisubizo: Ku bakuru n'abayobozi, ugasoza ku bagenzi bawe.
Vuga inama ebyiri z'uko wavuga imbwirwaruhame neza.
Igisubizo: Urugero: hagarara wemye, urebe abakumva; vuga mu ijwi riranguruye kandi ntiwihute; witoze mbere.
Kuki Umutoni yibukije umugani wa Gitagangurirwa mu mbwirwaruhame ye?
Igisubizo: Kugira ngo atange urugero rwumvikana rw'ingaruka z'ubunebwe.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko: Gitagangurirwa w'umunebwe, umugani wo muri Gana (Ghana), wahinduwe mu Kinyarwanda na Epimaque Niyibizi; amashusho y'igitabo ni aya Wiehan de Jager. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2014), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yanonosoye interuro, yandika imibare mu magambo, kandi isimbuza izina “Satura” izina “Nkoko” (adapted by Ganzaa).
Imbwirwaruhame y'urugero: Byanditswe na Ganzaa.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Gitagangurirwa yari afite amaguru angahe?
