Ibidukikije
Senior 2 · Kinyarwanda
Ibidukikije
Lesson 1 of 4
25 min
Iyo umuntu avuze ati «Inka zirara mu nzu» cyangwa «Imbwa iravuga», aba yumvikanye, ariko Ikinyarwanda cye kiba gikennye. Ikinyarwanda gifite amagambo yabugenewe avuga aho buri nyamaswa iba, ijwi ryayo n'izina ry'itsinda ryazo. Kuyamenya bigaragaza ko uzi ururimi rwawe neza, kandi ni ingingo ikunze kubazwa mu isuzuma.
Uyu munsi urasoma umwandiko ku byanya bikomye by'u Rwanda, aho inyamaswa nyinshi zibona amahoro. Uzibaze uti: kuki izo nyamaswa zikeneye aho kuba harinzwe, kandi njye nabigiramo uruhe ruhare?
Byanditswe na Ganzaa.
Buri kinyabuzima gikenera aho kiba: ahantu kibona ibyo kurya, amazi n'umutekano. Umuntu yubaka inzu, inyoni ikubaka icyari, inzuki zikaba mu muzinga. Inyamaswa zo mu gasozi na zo zikenera ahantu hagari kandi hatuje. Ni yo mpamvu u Rwanda rwashyizeho ibyanya bikomye: ahantu harinzwe n'amategeko, aho guhiga, gutema ibiti, kuragira amatungo cyangwa gutura bibujijwe. Muri ibyo byanya harimo pariki enye z'igihugu.
Mu majyaruguru y'uburengerazuba, ku mpinga z'ibirunga, hari Pariki y'Igihugu y'Ibirunga. Ni yo ituwe n'ingagi zo mu misozi, inyamaswa idakunze kuboneka ahandi ku isi. Ingagi zibana mu miryango iyoborwa n'ingagi nkuru y'ingabo, zikarya imigano, ibibabi n'ibiti byoroshye. Abakerarugendo baturuka impande zose z'isi kuzisura, kandi amafaranga basiga afasha igihugu n'abaturiye pariki.
Mu majyepfo y'uburengerazuba hari Pariki y'Igihugu ya Nyungwe, rimwe mu mashyamba y'inzitane ya kera kurusha ayandi muri Afurika. Ibiti byaho bitoha umwaka wose, kandi ni ho haturuka imigezi myinshi y'igihugu. Muri iryo shyamba haba impundu, inkima n'andi moko menshi y'inkende, inyoni z'amabara menshi n'ibinyugunyugu bitabarika.
Mu burengerazuba, Pariki y'Igihugu ya Gishwati-Mukura ni urugero rw'uko ishyamba ryangiritse rishobora kongera kuba ishyamba. Igice kinini cy'ishyamba rya Gishwati cyari cyaratemwe, ubutaka buhinduka imirima n'inzuri. Nyuma yo kurirengera no gutera ibiti kavukire, ryongeye gutoha, maze impundu zaho n'izindi nyamaswa zongera kubona aho ziba.
Mu burasirazuba, Pariki y'Igihugu y'Akagera igizwe n'ibyatsi birebire, ibihuru, ibiyaga n'ibishanga. Aho ni ho haba intare, inzovu, imbogo, intwiga, imparage, imvubu n'ingona. Intare n'inkura zari zarahacitse, ariko zarongeye zizanwayo, none zirororoka. Ku biyaga byaho, abakerarugendo babona inyoni nyinshi, harimo n'umusambi.
Kurinda ibyo byanya si akazi k'abarinzi ba pariki bonyine. Umuturage wanga guhiga mu byanya bikomye, uwanga gutwika ibyatsi, n'umunyeshuri wigisha bagenzi be akamaro k'ibinyabuzima, bose baba barinda ingo z'inyamaswa zacu. Iyo ubwoko bw'inyamaswa buzimiye ku isi hose, ntibwongera kugaruka.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| icyanya gikomye | ahantu harinzwe n'amategeko kugira ngo ibinyabuzima byaho bidahungabanywa |
| ishyamba ry'inzitane | ishyamba ry'ibiti byinshi bibyiganye, ku buryo kurinyuramo bigorana |
| ibiti kavukire | ibiti bisanzwe bimera mu gihugu, bitazanywe bivuye ahandi |
| inzuri | ahantu hari ubwatsi amatungo arishamo |
| kurengera | kurinda ikintu kugira ngo kitangirika cyangwa ngo gishire |
| umukerarugendo | umuntu usura ahantu nyaburanga agamije kuhamenya no kuhishimira |
| kororoka | kubyara bikiyongera |
Icyanya gikomye ni iki?
Igisubizo: Ni ahantu harinzwe n'amategeko, aho guhiga, gutema ibiti, kuragira no gutura bibujijwe, kugira ngo ibinyabuzima bibone amahoro.
Ni iyihe pariki ituwe n'ingagi zo mu misozi?
Igisubizo: Pariki y'Igihugu y'Ibirunga.
Vuga inyamaswa eshatu ziba muri Pariki y'Igihugu y'Akagera.
Igisubizo: Intare, inzovu, imbogo (cyangwa intwiga, imparage, imvubu, ingona, inkura).
Kuki Gishwati-Mukura ifatwa nk'«urugero»?
Igisubizo: Ishyamba ryayo ryari ryaratemwe, ariko nyuma yo kurirengera no gutera ibiti kavukire ryongeye gutoha.
Umwanditsi avuga ko kurinda ibyanya atari akazi k'abarinzi bonyine. Wowe, nk'umunyeshuri, wagira uruhe ruhare?
Urugero rw'igisubizo: Kwirinda gutwika ibyatsi no guhiga, kudata imyanda mu mashyamba, gutera ibiti mu muganda no kwigisha abandi akamaro k'ibinyabuzima. (Igisubizo cyose gisobanuwe neza kiremewe.)
Ikeshamvugo ni imvugo inoze ikoresha amagambo yabugenewe aho gukoresha amagambo rusange. Ntibavuga ngo «inka zirara mu nzu»; bavuga ngo «inka zirara mu kiraro».
Intaho ni aho inyamaswa itaha cyangwa iba.
| Inyamaswa | Intaho yayo | Urugero |
|---|---|---|
| inka | ikiraro | Inka zirara mu kiraro. |
| inyana | uruhongore | Inyana zirara mu ruhongore. |
| inkoko, inkwavu | ikibuti | Mu gitondo, inkoko zisohoka mu kibuti. |
| inyoni | icyari | Inyoni yateye amagi mu cyari. |
| inzuki | umuzinga (umutiba) | Inzuki zinjiye mu muzinga. |
| imbeba | umuheno | Imbeba yihishe mu muheno. |
| impyisi | isenga | Impyisi yiriwe mu isenga. |
| intozi | umwobo | Intozi zinjiye mu mwobo wazo. |
Buri nyamaswa igira inshinga yabugenewe ivuga ijwi ryayo. Ntibavuga ngo «imbwa iravuga»; bavuga ngo «imbwa iramoka».
| Inyamaswa | Uko bavuga ijwi ryayo | Inyamaswa | Uko bavuga ijwi ryayo |
|---|---|---|---|
| inka | irabira | intare | iratontoma |
| imfizi | irivuga | impyisi | irahuma |
| imbyeyi (inka yonsa) | iravumera | ingwe | irahara |
| ihene | irahebeba | injangwe | iranyawuza |
| intama | iratama | inuma | iraguguza |
| imbwa | iramoka | umusambi | urahiga |
| isake | irabika | igikeri | kiragonga |
| inkokokazi | irateteza | imbeba | irajwigira |
Inyoni nyinshi zo, ziraririmba.
Itsinda ry'inyamaswa nyinshi zo mu bwoko bumwe na ryo rifite izina ryaryo:
| Izina ry'itsinda | Iry'iki? |
|---|---|
| ishyo | ry'inka |
| umukumbi | w'intama cyangwa w'ihene |
| irumbo | ry'inzuki |
| umugana | w'imbwa cyangwa w'ingurube |
| uruhuri | rw'inyoni |
| umukeri | w'ibikeri |
| ikiguri | cy'intozi |
Ibintu na byo bigira amazina y'amatsinda: ikirundo cy'amabuye (amabuye menshi arunze hamwe), imbaga y'abantu (abantu benshi cyane bateraniye hamwe).
Interuro rusange: Mu gitondo, inka nyinshi zavuye mu nzu yazo, imbwa zivuga cyane, n'inyoni nyinshi ziririmba mu giti.
Intambwe ya 1: intaho. «Inzu y'inka» ni ikiraro.
Intambwe ya 2: urusaku. Imbwa ntivuga, iramoka.
Intambwe ya 3: amatsinda. Inka nyinshi ni ishyo; inyoni nyinshi ni uruhuri.
Intambwe ya 4: ubwumvikane. Ubu nyirubwite ni «ishyo» (inteko ya 5, akamenyetso ri-) na «uruhuri» (inteko ya 11, akamenyetso ru-). Inshinga zigomba kubikurikiza.
Interuro inoze: Mu gitondo, ishyo ry'inka ryavuye mu kiraro, imbwa ziramoka, maze uruhuri rw'inyoni ruririmbira mu giti.
Tip
Uko wabyibuka: amatsinda atatu akunze kubazwa: ishyo = inka, umukumbi = intama n'ihene, irumbo = inzuki.
Iyo ukoresheje izina ry'itsinda, inshinga ikurikiza izina ry'itsinda, si iry'inyamaswa: «Ishyo ry'inka riratashye», si «ishyo ry'inka ziratashye».
Hitamo inyamaswa imwe yo mu gasozi cyangwa yo mu rugo, uyivugeho imbere ya bagenzi bawe mu minota ibiri. Ibyo uvuga bigomba kugaragaramo:
Vuga uhagaze neza, ureba abakumva, ukoresha ikeshamvugo wize.
Urugero: «Nahisemo inuma. Inuma ni inyoni ikunda kuba hafi y'abantu. Yubaka icyari ku giti cyangwa munsi y'igisenge cy'inzu. Inuma ntiririmba nk'izindi nyoni; iraguguza. Iyo ari nyinshi ziguruka hamwe, tuba tubonye uruhuri rw'inyoni. Kugira ngo inuma zikomeze kubaho, tugomba kutazihiga no kudatema ibiti zubakamo ibyari.»
Uzuza: «Inzuki ziba mu ___, naho inkwavu zitaha mu ___.»
Igisubizo: umuzinga (cyangwa umutiba); ikibuti.
Kosora: «Isake iravuga mu gitondo, intare ikavuga mu ishyamba.»
Igisubizo: «Isake irabika mu gitondo, intare igatontoma mu ishyamba.» Isake ntivuga, irabika; intare ntivuga, iratontoma.
Huza: ishyo, umukumbi, irumbo / inzuki, inka, intama.
Igisubizo: ishyo ry'inka; umukumbi w'intama; irumbo ry'inzuki.
Kuki tuvuga «Ishyo ry'inka riratashye» aho kuvuga «Ishyo ry'inka ziratashye»?
Igisubizo: Nyirubwite ni «ishyo» (inteko ya 5, akamenyetso ri-), si «inka». Inshinga ikurikiza izina ry'itsinda.
Ni iyihe pariki wasura ushaka kubona impundu? Ni iyihe wasura ushaka kubona intare?
Igisubizo: Nyungwe (cyangwa Gishwati-Mukura) ku mpundu; Akagera ku ntare.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Ibyanya bikomye, ingo z'inyamaswa zacu». Byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: Mountain gorilla (Gorilla beringei beringei) female with baby, yafashwe na Charles J. Sharp (Sharp Photography), iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC BY-SA 4.0. Ganzaa ntiyayihinduye.
Inyigisho z'ikeshamvugo, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
Iri somo rikoresha ibikoresho biri ku ruhushya CC BY-SA, bityo na ryo risangizwa ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
