Ibidukikije
Senior 2 · Kinyarwanda
Ibidukikije
Lesson 3 of 4
25 min
Mu gihe cy'amapfa, amazi agira agaciro kurusha zahabu. Abantu n'inyamaswa bahatanira isoko imwe, maze buri wese akagaragaza imico ye nyakuri: hari abakorana umwete, hari n'abashaka kwirira ibyo abandi baruhiye. Umugani ukurikira, uturuka muri Mozambike, uratwereka ibyo byombi.
Nusoma, itondere amagambo nka icyo kibazo, aya mazi, iryo joro. Ayo magambo ni yo uri bwige mu kibonezamvugo.
Umugani wo muri rubanda rw'Abanyungwe bo muri Mozambike, washyizwe mu Kinyarwanda na Fulgence Ntibatekereza (African Storybook). Ganzaa yakosoye imyandikire kandi inoza amagambo amwe.
Habayeho igihe cy'umwaka wose imvura itagwa. Ibiti biruma, imigezi irakama, amazi arashira. Abantu n'inyamaswa batangira kwicwa n'inzara n'inyota.
Intare n'inzovu, ari na zo zari abayobozi b'inyamaswa, ziricara zitekereza kuri icyo kibazo. Intare iravuga iti: «Tugiye kwicwa n'inyota. Reka ducukure iriba.» Inzovu irabyemera, ijya kubwira izindi nyamaswa ayo makuru.
Inyamaswa zose zirabyemera, uretse Bakame. Intare irazibwira iti: «Bavandimwe, uyu mwaka imvura ntiyaguye, kandi buri wese arimo kwicwa n'inzara. Nimuze ducukure iriba, tuzajya turivomaho amazi.»
Inyamaswa zitegura amasuka, zitangira gucukura. Ziracukura, ziracukura, kugeza zigeze ku mazi. Intare irabaza iti: «Kuki Bakame itaje gucukura? Ntizigera inywa kuri aya mazi.»
Hashize umwanya, Bakame iraza, ibona iriba, irivugisha iti: «Yewe, yewe, wa riba we!» Ntiyumva ijwi na rimwe risubiza, nuko irinjira, inywa ya mazi, ndetse iyidumbaguzamo.
Umunsi ukurikiyeho, inyamaswa zisanga iriba ryahindutse ibyondo. Ziribaza ziti: «Ni nde wakoze ibi?» Imwe muri zo iravuga iti: «Birashoboka ko ari Bakame, kuko igihe twacukuraga itari ihari.»
Inyamaswa zishyiraho umurinzi: zihitamo igitera ngo kijye kirinda iriba. Iryo joro, igihe igitera cyari ku iriba, Bakame iraza irivugisha iti: «Yewe, yewe, wa riba we!» Igitera kirasubiza kiti: «Yego, ndahari!» Bakame yegera igitera, irakiramutsa, irakibwira iti: «Dore nkuzaniye ikintu cyiza abakuru bakunda.» Igitera kiti: «Ngaho nyereka icyo ari cyo.»
Bakame yari yazanye ubuki. Iha igitera ubwo buki. Mu gihe igitera cyari kibwirira, Bakame yinywera amazi. Nyamara igihe Bakame yavaga ku iriba, impyisi yari iyitegereje.
Bukeye, impyisi ibwira izindi nyamaswa ko ari Bakame yanyoye amazi ikanduza iriba. Noneho zihitamo akanyamasyo ngo kabe ari ko karinda iriba. Akanyamasyo kahageze kare, kihisha hagati y'amabuye, ku buryo na ko kasaga n'ibuye. Iryo joro, Bakame iraza, irahamagara, ntihagira uyikiriza. Iravuga iti: «Ni jye Bakame, nje kunywa amazi.»
Bakame ikinjira mu mazi, akanyamasyo karayisumira, kayifata ku kaguru, ntikayirekura kugeza izuba rirashe.
Inyamaswa zihageze zisanga akanyamasyo gafashe Bakame. Zihamagara izindi zose ngo zifatire Bakame umwanzuro. Intare irabaza iti: «Iyi Bakame tuyigenze dute?»
Akanyamasyo kati: «Inzovu nifate Bakame, iyikubite ku rutare.» Inyamaswa zose zirabyemera. Bakame iti: «Mwari muzi ko Bakame zidapfa iyo zikubiswe ku rutare? Bakame zipfa iyo zijugunywe mu ivu.» Intare itegeka inzovu kujugunya Bakame mu ivu.
Inzovu iterura Bakame, iyijugunya mu ivu. Bakame igwa hasi, maze aho hose hahinduka igicu cy'ivumbi. Ivumbi rishize, inyamaswa zirareba zibura Bakame. Zihita zimenya ko Bakame yongeye kuzihenda ubwenge.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| amapfa | igihe kirekire cy'izuba imvura itagwa, imyaka ikuma |
| gukama (imigezi irakama) | gushiramo amazi. Menya ko «gukama» risobanura no gukura amata mu nka: ni ijambo rimwe rifite ibisobanuro bibiri. |
| kwidumbaguza | kwinjira mu mazi ukayakiniramo, ukayavurunga |
| umurinzi | ushinzwe kurinda ikintu cyangwa ahantu |
| kwikiriza | gusubiza uguhamagaye |
| gusumira | gufata ikintu vuba kandi ugikomeje |
| guhenda ubwenge | gushuka umuntu ukamutsinda ku mayeri |
Ni ikihe kibazo cyari cyugarije abantu n'inyamaswa?
Igisubizo: Amapfa: umwaka wose nta mvura, amazi arashira, bakicwa n'inzara n'inyota.
Bakame yashutse igitera ite?
Igisubizo: Yakizaniye ubuki; mu gihe cyari kiburya, Bakame inywa amazi.
Akanyamasyo kafashe Bakame gate?
Igisubizo: Kihishe hagati y'amabuye gasa n'ibuye, ntikagira icyo gasubiza, maze Bakame yinjiye mu mazi, kayifata ku kaguru kugeza bukeye.
Bakame yarokotse ite?
Igisubizo: Yashutse inyamaswa ko Bakame zipfa zijugunywe mu ivu; inzovu iyijugunyemo, ivumbi rituma icika.
Bakame ni umunyabwenge cyangwa ni umunyamayeri mubi? Sobanura.
Urugero rw'igisubizo: Ni umunyamayeri: ubwenge bwayo iyikoresha irya ibyo abandi baruhiye, kandi yangiza iriba rusange. Ubwenge nyabwo bwubaka rubanda. (Igisubizo gisobanuwe neza kiremewe.)
Iyi nkuru ihuriye he n'ibidukikije?
Igisubizo: Yerekana ko amazi ari umutungo rusange: iyo hari uwanze kugira uruhare mu kuyabona no kuyarinda, cyangwa akayanduza, bose bahura n'ingaruka.
Soma aya magambo yo mu mwandiko: «kuri icyo kibazo», «kunywa kuri aya mazi», «Iryo joro», «Iyi Bakame tuyigenze dute?», «ubwo buki». Buri jambo riri mu nyuguti z'umukara tsiri riherekeza izina, rikerekana ikintu runaka: cyaba ikiri imbere yacu, cyaba icyavuzwe mbere. Ayo ni ibinyazina nyereka.
Ikinyazina nyereka ni ikinyazina cyerekana umuntu, ikintu cyangwa ahantu, kikagaragaza niba kiri hafi cyangwa kure y'uvuga n'ubwirwa, cyangwa niba cyavuzwe mbere. Akenshi kiza imbere y'izina (iki gitabo); gishobora no kuza inyuma yaryo (igitabo iki), cyangwa kigasimbura izina (Iki ni cyo nshaka).
| Ingeri | Icyo igaragaza | Urugero |
|---|---|---|
| Iya hafi: iki, aya, iri | Ikintu kiri hafi y'uvuga | Iki gitabo ndimo kugisoma ubu. |
| Iy'icyavuzwe (-o): icyo, ayo, iryo | Ikintu kiri hafi y'ubwirwa, cyangwa icyavuzwe mbere | Mpa icyo gitabo ufite. / Twavuze ku mapfa; ayo mapfa yishe amatungo. |
| Iya kure (-riya): kiriya, ariya | Ikintu kiri kure y'uvuga n'ubwirwa | Reba kiriya giti kiri ku musozi. |
| Inteko | Izina | Hafi | Icyavuzwe | Kure |
|---|---|---|---|---|
| 1 | umuntu | uyu | uwo | uriya |
| 2 | abantu | aba | abo | bariya |
| 3 | umusozi | uyu | uwo | uriya |
| 4 | imisozi | iyi | iyo | iriya |
| 5 | iriba | iri | iryo | ririya |
| 6 | amazi | aya | ayo | ariya |
| 7 | igiti | iki | icyo | kiriya |
| 8 | ibiti | ibi | ibyo | biriya |
| 9 | inka (imwe) | iyi | iyo | iriya |
| 10 | inka (nyinshi) | izi | izo | ziriya |
| 11 | urugo | uru | urwo | ruriya |
| 12 | akanyamasyo | aka | ako | kariya |
| 13 | utunyoni | utu | utwo | turiya |
| 14 | ubuki | ubu | ubwo | buriya |
| 15 | ukuguru | uku | ukwo | kuriya |
| 16 | ahantu | aha | aho | hariya |
Igizwe n'indomo + indangakinyazina + igicumbi -o. Iyo indangakinyazina irangizwa na i cyangwa u, ihinduka y cyangwa w imbere ya -o:
Ingeri ya kure yo igizwe n'indangakinyazina + -riya: ki + riya = kiriya; ha + riya = hariya.
Iyo ikinyazina nyereka kiri imbere y'izina, iryo zina ritakaza indomo yaryo (inyajwi ibanza): iki gitabo (si «iki igitabo»), aya mazi (si «aya amazi»), iryo joro (si «iryo ijoro»).
Uzuza: Inzovu ijya kubwira izindi nyamaswa ___ makuru.
Igisubizo: Inzovu ijya kubwira izindi nyamaswa ayo makuru.
Tip
Nyereka iri imbere y'izina ikuraho indomo yaryo: iki gitabo, aya mazi, iryo joro, ubwo buki. Nuramuka wanditse «iki igitabo» cyangwa «aya amazi», uzaba ukoze ikosa rikunze kugaragara mu bizamini.
Andika igika kimwe (interuro 6 kugeza ku 8) kivuga ku kibazo cy'amazi aho utuye cyangwa ku ishuri ryawe. Koresha nibura ibinyazina nyereka bine, birimo nibura kimwe cya buri ngeri (hafi, icyavuzwe, kure). Ubicishemo umurongo cyangwa ubyandike mu nyuguti z'umukara tsiri.
Urugero: «Iwacu i Bugesera, amapfa ni ikibazo gikomeye. Uyu mwaka imvura yatinze kugwa, bituma imyaka yuma. Amazi make dufite tuyavoma ku iriba riri kure. Iryo riba rikoreshwa n'imidugudu itatu. Ubuyobozi bwadusabye gufata amazi y'imvura; iyo nama ni nziza. Kiriya kigega kiri ku ishuri kizafasha abanyeshuri benshi, kandi aya mazi azajya adufasha no mu isuku.»
Uzuza n'ikinyazina nyereka cy'icyavuzwe: «Twacukuye iriba. ___ riba ryaduhaye amazi meza.»
Igisubizo: Iryo. (Iriba ni inteko ya 5: i + ry + o = iryo; izina ritakaza indomo: riba.)
Uzuza n'ikinyazina nyereka cya hafi: «___ mazi ndimo kunywa arakonje.»
Igisubizo: Aya.
Kosora: «Reba kiriya igiti kiri ku musozi.»
Igisubizo: «Reba kiriya giti kiri ku musozi.» Izina riri inyuma ya nyereka ritakaza indomo.
Shyira mu bwinshi: «Iyi nka irabira.»
Igisubizo: «Izi nka zirabira.» (Ubwinshi ni inteko ya 10: izi, zi-.)
Tanga intego ya «urwo».
Igisubizo: indomo u + indangakinyazina ru + igicumbi -o. U ya «ru» ihinduka w imbere ya o: u + rw + o = urwo.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: Inyamaswa zacukuye iriba, umugani wo muri rubanda rw'Abanyungwe bo muri Mozambike (Um conto tradicional dos Manyungwes de Moçambique), washyizwe mu Kinyarwanda na Fulgence Ntibatekereza, ushushanywa na João Carlos Brito. © Little Zebra Books 2015, watangajwe na African Storybook ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yawuhinduyemo bike: yakosoye imyandikire, ihuza ubwumvikane bw'izina «Bakame», kandi yoroshya interuro zimwe.
Inyigisho z'ikinyazina nyereka, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
