Ibidukikije
Senior 2 · Kinyarwanda
Ibidukikije
Lesson 4 of 4
25 min
Isuri, gutema amashyamba no guta imyanda aho ubonye si ibibazo by'abandi: bitangirira ku musozi wacu, ku rugo rwacu. Umwandiko w'uyu munsi ni inkuru y'abaturage bahinduye umusozi wari wambaye ubusa. Uzabona uko igikorwa gito cya buri wese gihinduka igikorwa kinini.
Mu kibonezamvugo, uziga ibinyazina bibiri bisa n'ibyo wize (icyo, ibyo, aho), ariko bikora umurimo utandukanye: mbanziriza na ngenera.
Byanditswe na Ganzaa.
Ndi Keza, niga mu mwaka wa kabiri w'amashuri yisumbuye. Iwacu ni ku musozi wa Rubona. Nkiri muto, uwo musozi wari wambaye ubusa: nta giti, nta byatsi byinshi. Iyo imvura yagwaga, amazi yamanukaga yihuta, agatwara ubutaka bw'imirima. Ibyo abahinzi babaga barateye byose byajyanwaga n'isuri, aho bari bahinze hagasigara amabuye gusa. Umugezi wo mu kabande wahindukaga ibyondo.
Umunsi umwe, umukuru w'umudugudu yatumije inama. Yatubwiye ati: «Icyo dukeneye si inkunga ivuye kure. Icyo dukeneye ni amaboko yacu.» Nyuma y'iyo nama, twatangiye igikorwa cyo kurwanya isuri. Buri kwezi, mu muganda, twacukuraga imirwanyasuri, tugatera ibiti n'ibyatsi bifata ubutaka. Abanyeshuri b'ishuri ryacu bahawe inshingano yo kwita ku ngemwe zo mu kigo, tukazuhira buri munsi.
Si ko bose babyakiriye neza. Hari umugabo witwaga Gatete wavugaga ati: «Ibiti by'abandi ntibizantunga.» Yakomeje gutema ibiti abandi babaga bateye, ashaka inkwi zo gucana. Umukuru w'umudugudu ntiyamuhannye gusa; yaramuganirije, amwumvisha ko uwo utema igiti atagiteye aba yiba abana be. Gatete yaje kubyumva. Ubu ni umwe mu bantu bateye ibiti byinshi ku musozi.
Hashize imyaka itanu, Rubona yarahindutse. Ibiti twateye byarakuze, bitanga igicucu, kandi amashami yabyo aduha inkwi tutagombye gutema ibiti. Amazi y'imvura asigaye acengera mu butaka aho gutwara imirima. Umugezi wo mu kabande wongeye kugira amazi meza, kandi inyoni zari zarahunze zaragarutse. Ejo bundi, nahagaze ku irembo ryacu, ndeba umusozi wose utoshye, nibuka amagambo ya mwarimu wacu: «Icyo utera ni cyo usarura.»
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| kwambara ubusa (ku musozi) | kutagira ibiti cyangwa ibyatsi biwutwikiriye |
| akabande | ahantu hamanuka hagati y'imisozi ibiri |
| imirwanyasuri | imiferege icukurwa ku musozi kugira ngo ifate amazi y'imvura, ntatware ubutaka |
| ingemwe | igiti gito kimaze kumera, giteguriwe guterwa |
| gucengera | kwinjira buhoro mu kintu, nk'amazi yinjira mu butaka |
| guhana | guha igihano uwakosheje |
| gutoha | kuba icyatsi kibisi, kumera neza |
Mbere y'igikorwa, umusozi wa Rubona wari umeze ute?
Igisubizo: Wari wambaye ubusa; isuri yatwaraga ubutaka, umugezi wo mu kabande ugahinduka ibyondo.
Ni ibihe bikorwa abaturage bakoze?
Igisubizo: Gucukura imirwanyasuri, gutera ibiti n'ibyatsi bifata ubutaka, no kwita ku ngemwe.
Umukuru w'umudugudu yitwaye ate ku kibazo cya Gatete?
Igisubizo: Ntiyamuhannye gusa; yaramuganirije, amwumvisha ko utema igiti atagiteye aba yiba abana be.
Vuga impinduka eshatu zabaye nyuma y'imyaka itanu.
Igisubizo: Ibiti byarakuze bitanga igicucu n'inkwi; amazi acengera mu butaka; umugezi wongeye kugira amazi meza; inyoni zaragarutse.
«Icyo utera ni cyo usarura» bisobanura iki muri iyi nkuru?
Igisubizo: Ibyo dusarura biterwa n'ibyo twakoze: abaturage bateye ibiti, basarura ubutaka bwiza, amazi meza n'inkwi.
Gereranya izi nteruro ebyiri:
Ikinyazina mbanziriza ni ikinyazina gisimbura izina, kikaza imbere y'inshinga itondaguye isobanura iryo zina. Cyitwa «mbanziriza» kuko kibanziriza inshinga. Urugero: «Ibiti twateye byarakuze» → «Ibyo twateye byarakuze.»
Kigizwe n'indomo + indangakinyazina + igicumbi -o gifite isaku ryo hejuru (-ô): u + w + ô = uwô; i + by + ô = ibyô; a + h + ô = ahô. Mu myandikire isanzwe ntitwandika akamenyetso k'isaku; ni yo mpamvu gisa n'ikinyazina nyereka cy'icyavuzwe.
| Izina risimburwa | Mbanziriza | Urugero |
|---|---|---|
| umuntu | uwo | Uwo utema igiti atagiteye aba yiba. |
| abantu | abo | Abo twahuye bari abakerarugendo. |
| igiti | icyo | Icyo nateye cyarakuze. |
| ibiti | ibyo | Ibyo twateye byarakuze. |
| amazi | ayo | Ayo twavomye yari meza. |
| inka (nyinshi) | izo | Izo tworoye zirarisha. |
| ahantu | aho | Aho bari bahinze hasigaye amabuye. |
| Nyereka | Mbanziriza |
|---|---|
| Ikurikirwa n'izina: icyo giti | Ikurikirwa n'inshinga itondaguye: icyo nateye |
| Iherekeza izina | Isimbura izina |
| Isaku ryo hasi: -o | Isaku ryo hejuru: -ô |
Soma: «umusozi wa Rubona», «Abanyeshuri b'ishuri ryacu», «igikorwa cyo kurwanya isuri», «ingemwe zo mu kigo», «umwaka wa kabiri».
Ikinyazina ngenera ni ikinyazina gihuza izina n'irindi jambo ririshamikiyeho, kikagaragaza isano iri hagati yabyo: nyiri ikintu, icyo kigenewe, aho kiri cyangwa umwanya wacyo.
| Igicumbi | Iyo gihuza izina na... | Urugero |
|---|---|---|
| -a | irindi zina | igitabo cya Keza; amazi y'imvura |
| -a | nyamubaro igaragaza umwanya | umunsi wa gatatu; umwaka wa kabiri |
| -o | inshinga iri mu mbundo | amazi yo kunywa; igikorwa cyo kurwanya isuri |
| -o | ahantu (mu, ku) | ingemwe zo mu kigo; abantu bo ku musozi |
Kigizwe n'indangakinyazina + igicumbi -a cyangwa -o: cy + a = cya; z + o = zo; rw + a = rwa. Iyo ijambo rikurikira ritangirwa n'inyajwi, inyajwi y'ikinyazina irahinuka, hagashyirwaho akamenyetso ( ' ): ba + ishuri = b'ishuri; ya + imvura = y'imvura.
Iyo izina ryavuzwe mbere, ikinyazina ngenera gishobora kurisimbura, maze kigafata indomo: «Igitabo cya Keza n'icya Mugisha»; «Amazi yo kunywa n'ayo gukaraba»; «Umunyeshuri wa mbere n'uwa kabiri».
Sesengura: Ibyo twateye ku musozi wa Rubona byahindutse ishyamba ry'abaturage bose.
Tip
Reba ijambo rikurikira ikinyazina
Andika umwandiko muto (interuro 8 kugeza ku 10) ufite umutwe «Uko twarinda ibidukikije ku ishuri ryacu». Koresha nibura ibinyazina mbanziriza bibiri n'ibinyazina ngenera bitatu, ubyandike mu nyuguti z'umukara tsiri. Umwandiko wawe ugire intangiriro, igihimba n'umusozo.
Urugero: «Ishuri ryacu riri ku musozi uhanamye, kandi imvura nyinshi itwara ubutaka bw'ikibuga. Icyo twakora mbere ni ugucukura imirwanyasuri ku mpande z'ikibuga. Twatera n'ibyatsi byo gufata ubutaka. Abo bashinzwe isuku bazajya bakusanya imyanda yo mu mashuri, bayishyire mu byobo byabugenewe. Ibyo tuzakora byose bizatuma ishuri ryacu riba icyitegererezo.»
Vuga niba «icyo» ari nyereka cyangwa mbanziriza: (a) «Icyo giti ni umuvumu.» (b) «Icyo nateye ni umuvumu.»
Igisubizo: (a) nyereka, kuko gikurikiwe n'izina «giti»; (b) mbanziriza, kuko gikurikiwe n'inshinga itondaguye «nateye».
Simbuza izina ikinyazina mbanziriza: «Abana bateye ibiti barashimwe.»
Igisubizo: «Abo bateye ibiti barashimwe.»
Uzuza n'ikinyazina ngenera: «Mwarimu yaduhaye umukoro ___ gutera ibiti.»
Igisubizo: wo. (Umukoro ni inteko ya 3; igicumbi ni -o kuko gikurikiwe n'inshinga iri mu mbundo «gutera».)
Simbuza izina risubirwamo: «Ingemwe za Keza zarakuze, ariko ingemwe za Gatete zarumye.»
Igisubizo: «Ingemwe za Keza zarakuze, ariko iza Gatete zarumye.»
Garagaza ibinyazina mbanziriza n'ibinyazina ngenera: «Aho twateye ibiti by'imbuto hahindutse ahantu ho kuruhukira.»
Igisubizo: Aho = mbanziriza (imbere ya «twateye»); by' = ngenera -a (ibiti + imbuto); ho = ngenera -o (ahantu + kuruhukira).
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Umusozi wongeye gutoha». Byanditswe na Ganzaa.
Inyigisho z'ikinyazina mbanziriza n'ikinyazina ngenera, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
