Imikino n'Imyidagaduro
Senior 2 · Kinyarwanda
Imikino n'Imyidagaduro
Lesson 1 of 4
25 min
Let's begin
Mbere y'uko haza radiyo, televiziyo na telefone, Abanyarwanda bari bafite uburyo bwabo bwo kwidagadura nimugoroba: igitaramo. Abagize umuryango n'abaturanyi bateraniraga hamwe, bakaganira, bagaca imigani, bagasakuza, bakaririmba kandi bakabyina. Na n'ubu ibitaramo biracyaba mu ngo, mu mashuri no mu birori.
Muri iri somo urasoma umwandiko ku gitaramo, hanyuma wige ikomora: uko amagambo mashya akomoka ku yandi.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa.
Mu biruhuko by'impeshyi, Keza na musaza we Gatete bagiye gusura sekuru na nyirakuru batuye mu Karere ka Nyaruguru. Umunsi wa mbere bahageze, sekuru arababwira ati: "Muri amahirwe, bana! Uyu mugoroba abaturanyi baraza kudusura; turatarama."
Izuba rimaze kurenga, abaturanyi batangira kuza umwe umwe. Abagabo bicara ku ntebe z'ibiti, abagore n'abakobwa bicara ku birago, abana bicara hafi y'iziko ryakaga mu nzu. Nyirakuru yahaye abashyitsi amata n'ubushera, abakuru banywa n'ikigage. Buri wese yari yishimye.
Sekuru ni we watangije igitaramo. Aca umugani muremure w'umusore wanze kumvira ababyeyi be, akayoba mu ishyamba. Abana bateze amatwi, bacecetse. Asoza agira ati: "Si nge wahera, hahera umugani!" Bose baraseka, bakoma mu mashyi.
Hakurikiyeho ibisakuzo. Umuturanyi witwa Kamanzi aravuga ati: "Sakwe sakwe!" Abana bati: "Soma!" Ati: "Mfite inzu itagira umuryango." Gatete ahita asubiza ati: "Ni igi!" Kamanzi ati: "Wamenye!" Nuko bakomeza gusakuza, buri wese ashaka kurusha abandi ubwenge.
Nyuma, Gatete n'abandi bahungu bahaguruka bivuga ibyivugo. Gatete avuga ikivugo gito sekuru yari yaramwigishije, kivuga ubutwari n'umurava agomba kugira mu ishuri no mu kibuga. Abakuru baramushimira bati: "Ni uko, mwana!"
Hanyuma nyirakuru atera indirimbo, abagore bikiriza bakoma mu mashyi. Umuturanyi witwa Rugamba acuranga inanga, abakobwa babyina umushayayo, abahungu na bo babyina nk'intore. Ijoro ryakuze, ariko nta wari ushaka kujya kuryama.
Mbere yo gusezera, sekuru abwira abana ati: "Igitaramo si umwanya wo kwidagadura gusa. Ni ishuri ry'umuco: ni ho twigira ururimi, amateka, ubwenge n'uburere. Ni ho kandi abaturanyi basabanira, bakungurana inama." Keza arabyumva, yiyemeza kuzategura igitaramo nk'icyo ku ishuri ryabo.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| gutarama | kumara umwanya wa nimugoroba muganira kandi mwidagadura |
| ikirago | umusambi uboshye mu bimera, basasa hasi bakawicaraho |
| iziko | aho bacana umuriro mu nzu |
| ubushera | ikinyobwa kidasembuye gikorwa mu masaka |
| ikigage | inzoga ikorwa mu masaka |
| guca umugani | kubara inkuru ya kera |
| gusakuza | kubaza ibisakuzo |
| ikivugo | amagambo y'ubutwari umuntu yivuga imbere y'abandi |
| gutera indirimbo | gutangira indirimbo, abandi bakakwikiriza |
| inanga | igikoresho cy'umuziki gifite imirya bacuranga |
| umushayayo | imbyino gakondo y'abakobwa n'abagore |
| gusabana | kubana mu byishimo, kuganira mu mahoro |
Igitaramo cyabereye he, kandi ryari?
Igisubizo: Kwa sekuru na nyirakuru wa Keza na Gatete, mu Karere ka Nyaruguru, nimugoroba, mu biruhuko by'impeshyi.
Vuga ibikorwa bine byakozwe muri icyo gitaramo.
Igisubizo: Guca umugani, gusakuza, kwivuga ibyivugo, kuririmba, gucuranga inanga no kubyina.
Sekuru yasoje umugani akoresheje iyihe mvugo?
Igisubizo: "Si nge wahera, hahera umugani!"
Igisubizo k'igisakuzo "Mfite inzu itagira umuryango" ni ikihe? Kubera iki?
Igisubizo: Ni igi: ntirigira aho rifungukira, nk'inzu itagira umuryango.
Ni ibihe byiza bitatu sekuru avuga ko igitaramo kigira?
Igisubizo: Ni ishuri ry'umuco (ururimi, amateka, ubwenge n'uburere), gisabanya abaturanyi, kandi kibafasha kungurana inama.
Gereranya igitaramo cyo mu mwandiko n'uko urubyiruko rwidagadura muri iki gihe.
Igisubizo (urugero): Mu gitaramo abantu bahuraga imbona nkubone, bakigira hamwe umuco. Ubu benshi bidagadurira kuri telefone, buri wese ukwe. Ibyiza ni uguhuza byombi: gukoresha ikoranabuhanga, ariko tugakomeza no guhura tugasabana.
Itegereze aya magambo yo mu mwandiko: gutarama → igitaramo, kuririmba → indirimbo, kubyina → imbyino, gucuranga → umucuranzi, kwidagadura → imyidagaduro, gusabana → ubusabane. Buri zina rifite isano n'inshinga rikomokaho.
Ikomora ni uburyo bwo kurema ijambo rishya uhereye ku rindi jambo risanzweho, wongeraho cyangwa uhindura ibice byaryo. Ijambo rishya rigumana isano n'inyito y'iryo rikomokaho.
| Ubwoko | Icyo buvuga | Ingero |
|---|---|---|
| Ikomorazina mvanshinga | izina rikomoka ku nshinga | kubyina → umubyinnyi, imbyino; gutarama → igitaramo |
| Ikomorazina mvazina | izina rikomoka ku rindi zina | umwana → ubwana; ishuri → umunyeshuri |
| Ikomoranshinga mvanshinga | inshinga ikomoka ku yindi nshinga, hongewemo umugereka | gukina → gukinisha, gukinira, gukinana |
| Ikomoranshinga mvazina | inshinga ikomoka ku izina | ifoto → gufotora |
Izina risanzwe rigira indomo, indanganteko n'igicumbi. Iyo rikomoka ku nshinga, igicumbi kigizwe n'umuzi w'inshinga hakiyongeraho umusozo:
| Indomo | Indanganteko | Umuzi w'inshinga | Umusozo | Izina |
|---|---|---|---|---|
| i | gi | taram (gutarama) | o | igitaramo |
| u | mu | curang (gucuranga) | i | umucuranzi (ng + i → nz) |
| i | n | ririmb (kuririmba) | o | indirimbo (n + r → nd) |
Uzabyiga byimbitse mu isomo rya gatatu n'irya kane.
Tip
Uko wabimenya: kugira ngo umenye niba izina rikomoka ku nshinga, ibaze uti: "Hari inshinga ifite umuzi umwe na ryo?" Umuririmbyi ← kuririmba; igitaramo ← gutarama; imyidagaduro ← kwidagadura.
Shaka inshinga aya mazina akomokaho: imbyino, umucuranzi, imyidagaduro, ubusabane.
Igisubizo: kubyina, gucuranga, kwidagadura, gusabana.
Izina "ubwana" rikomoka ku nshinga cyangwa ku rindi zina?
Igisubizo: Rikomoka ku izina "umwana"; ni ikomorazina mvazina.
Andika amazina abiri akomoka ku nshinga "kuririmba".
Igisubizo: indirimbo, umuririmbyi.
Mu matsinda, mutegure igitaramo k'iminota makumyabiri mu ishuri ryanyu. Mugabane inshingano: umuyobozi w'igitaramo, uca umugani mugufi, usakuza ibisakuzo bitatu, uvuga ikivugo, abaririmba n'ababyina. Buri tsinda ryitoze, hanyuma mutaramire bagenzi banyu. Nyuma, muganire: ni iki cyagenze neza? Ni iki mwanoza?
Ibyo wize
Sources and credits
Umwandiko "Igitaramo mu cyaro" n'inyigisho z'ikomora byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: Intore mu Rwanda.jpg, yafashwe na IGANZE, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC0.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
