Ibidukikije
Senior 2 · Kinyarwanda
Ibidukikije
Lesson 2 of 4
25 min
Ushobora kumara iminsi myinshi udafunguye, ariko ntiwamara iminsi mike utanywa amazi. Nyamara amazi meza ntaboneka ku buntu buri gihe: hari imiryango ikora urugendo rurerure ijya kuvoma, hari n'imigezi ihinduka ibyondo kubera isuri. Uyu munsi urasoma umwandiko usobanura akamaro k'amazi n'uko twayarinda.
Uriga kandi ibintu bibiri uzakoresha mu masomo yose: uko bahina umwandiko, n'icyo ikinyazina ari cyo.
Byanditswe na Ganzaa.
Abakurambere bacu bavugaga bati «Amazi ni isoko y'ubuzima.» Ni ukuri: nta kinyabuzima na kimwe cyabaho kitayafite. Umubiri w'umuntu ugizwe ahanini n'amazi, kandi buri munsi dutakaza amwe muri yo iyo tubize ibyuya, iyo duhumeka n'iyo twihagarika. Ni yo mpamvu tugomba kunywa amazi meza buri munsi.
Amazi adufitiye akamaro mu mirimo yose ya buri munsi. Mu rugo tuyakoresha duteka, dukora isuku, dukaraba kandi tumesa. Mu buhinzi, abahinzi bayuhira imyaka mu gihe cy'izuba, bityo bakeza no mu mpeshyi. Amatungo na yo akenera amazi yo kunywa. Mu nganda, amazi akoreshwa mu gukora ibinyobwa, isabune n'ibindi bicuruzwa. Ku migezi minini nka Nyabarongo, amazi atemba ahindurwamo amashanyarazi acana mu ngo, mu mashuri no mu bitaro. Ibiyaga nka Kivu na byo bitunze abarobyi, kandi bikurura abakerarugendo.
Nyamara amazi meza ntahagije. Hari ingo zigikora urugendo rurerure zijya kuvoma, ku buryo abana bamwe bakererwa ishuri kubera iyo mpamvu. Amazi yanduye na yo ateza indwara nk'impiswi n'inzoka zo mu nda. Byongeye kandi, iyo imvura iguye ku misozi yambaye ubusa, isuri itwara ubutaka ikabumena mu migezi. Ni yo mpamvu amazi ya Nyabarongo akunze kugaragara nk'ibyondo.
Kurinda amazi ni inshingano ya buri wese. Dushobora gutera ibiti no guca amaterasi ku misozi kugira ngo isuri igabanuke. Dushobora gufata amazi y'imvura mu bigega, tukayakoresha aho kuyareka ngo agende asenya. Tugomba kwirinda kumena imyanda mu migezi no mu biyaga, no gufunga robine iyo tutari kuyakoresha. Amazi dufite uyu munsi ni yo abana bacu bazanywa ejo. Uyapfusha ubusa aba yiba ab'ejo hazaza.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| kuhira | guha imyaka cyangwa ibimera amazi, cyane cyane mu gihe cy'izuba |
| impeshyi | igihe cy'izuba ryinshi n'imvura nke |
| isuri | itwarwa ry'ubutaka n'amazi y'imvura cyangwa n'umuyaga |
| amaterasi | imirima iringanijwe ku musozi imeze nk'ingazi, kugira ngo amazi adatwara ubutaka |
| ikigega | igikoresho kinini kibikwamo amazi cyangwa imyaka |
| impiswi | indwara ituma umuntu yituma kenshi ibyoroshye, ikunze guterwa n'amazi cyangwa ibiryo byanduye |
| gupfusha ubusa | gukoresha nabi ikintu ku buryo nta cyo kimariye |
Tanga ingero eshatu z'akamaro k'amazi mu rugo.
Igisubizo: Guteka, gukora isuku, gukaraba no kumesa.
Amazi ya Nyabarongo ahindurwamo iki?
Igisubizo: Amashanyarazi.
Kuki amazi ya Nyabarongo akunze kugaragara nk'ibyondo?
Igisubizo: Kubera isuri itwara ubutaka bw'imisozi yambaye ubusa ikabumena mu mugezi.
Vuga uburyo bubiri bwo kurinda amazi buvugwa mu mwandiko.
Igisubizo: Gutera ibiti, guca amaterasi, gufata amazi y'imvura mu bigega, kutamena imyanda mu migezi, gufunga robine.
Sobanura interuro: «Uyapfusha ubusa aba yiba ab'ejo hazaza.»
Igisubizo: Amazi ni umutungo uzakenerwa n'abazabaho nyuma yacu. Uyangiza cyangwa uyamena ubusa aba abambura amahirwe yo kuzayabona.
Gereranya izi nyandiko ebyiri:
(a) Uwase yavomye amazi. Amazi Uwase yavomye yari meza. Uwase yashyize amazi mu kigega cy'Uwase.
(b) Uwase yavomye amazi. Ayo yavomye yari meza. Yayashyize mu kigega cye.
Inyandiko (a) isubiramo amazina kenshi, bigatuma irambirana. Inyandiko (b) isimbuza amwe muri yo amagambo magufi: ayo asimbura «amazi», naho cye igasimbura «cy'Uwase». Ayo magambo ni ibinyazina.
Ikinyazina ni ijambo risimbura izina cyangwa riherekeza izina. Gifata indangakinyazina (akamenyetso) gahuye n'inteko y'izina gisimbura cyangwa giherekeza. Urugero: izina amazi riri mu nteko ya 6, bityo ibinyazina byaryo bifata akamenyetso a- cyangwa y-: aya mazi, ayo nanyoye, amazi yanjye, amazi yose, andi mazi, ayahe mazi?
Ikinyarwanda gifite amoko icumi y'ibinyazina. Muri iyi mbonerahamwe, twifashishije izina igitabo (inteko ya 7, akamenyetso ki- cyangwa cy-).
| Ubwoko | Icyo gikora | Urugero |
|---|---|---|
| 1. Nyereka | Cyerekana ikintu n'aho kiri: hafi cyangwa kure | iki gitabo, icyo gitabo, kiriya gitabo |
| 2. Mbanziriza | Gisimbura izina, kikaza imbere y'inshinga itondaguye | Icyo nasomye cyari cyiza. |
| 3. Ngenera | Gihuza izina n'irindi jambo ririshamikiyeho | igitabo cya Keza, igitabo cyo gusoma |
| 4. Ngenga | Gisimbura uvuga, ubwirwa, uvugwa cyangwa ikivugwa | njye, wowe, we; Ni cyo nshaka. |
| 5. Ngenera ngenga (k'inyunge) | Kigaragaza nyiri ikintu | igitabo cyanjye, cyawe, cye |
| 6. Ndafutura (ndasigura) | Kivuga ikintu kitazwi neza | ikindi gitabo |
| 7. Mbaza | Kibaza | ikihe gitabo? |
| 8. Nyamubaro | Kigaragaza umubare | igitabo kimwe, ibitabo bibiri |
| 9. Mboneranteko (ndanganteko) | Kiza imbere y'izina bwite cyangwa izina ritagira indomo | ba Keza, za mudasobwa |
| 10. Mpamagazi | Gihamagara | Wa mwana we! Mwa bana mwe! |
Muri uyu mutwe tuziga byimbitse bitatu: ikinyazina nyereka, mbanziriza na ngenera. Mu mutwe ukurikira tuziga ngenga na ngenera ngenga.
Fata interuro yo mu mwandiko: Amazi dufite uyu munsi ni yo abana bacu bazanywa ejo.
Uburyo: (1) shaka izina ikinyazina kijyanye na ryo; (2) reba aho kiri n'icyo gikora; (3) vuga ubwoko bwacyo.
Tip
Ikinyazina gihora gisa n'izina gikurikiza. Shaka izina mbere, uzabona akamenyetso: amazi → a-/y- (aya, ayo, yose); igitabo → ki-/cy- (iki, icyo, cyose); abana → ba-/b- (aba, abo, bose).
Guhina umwandiko ni ukuwugabanya, ukawandika mu magambo make, ariko ugakomeza ibitekerezo by'ingenzi byawo ku murongo umwanditsi yabikurikijemo. Umwandiko uhinnye ntugomba kugira igitekerezo gishya, kandi ntugomba gutakaza igitekerezo cy'ingenzi.
Akenshi basaba ko umwandiko uhinnye utarenza kimwe cya gatatu cy'uburebure bw'umwandiko w'umwimerere.
Urugero: umwandiko «Amazi n'akamaro kayo» uhinnye (amagambo agera kuri 60 aho kuba arenga 300):
Amazi ni isoko y'ubuzima: umubiri uyakenera buri munsi. Tuyakoresha mu rugo, mu buhinzi, mu bworozi, mu nganda no mu gukora amashanyarazi. Nyamara amazi meza ntahagije: hari abakora urugendo rurerure bajya kuvoma, amazi yanduye ateza indwara, kandi isuri yanduza imigezi. Kugira ngo tuyarinde, dukwiye gutera ibiti, gufata amazi y'imvura no kutamena imyanda mu migezi.
Reba icyavuyemo: urugero rw'ikiyaga cya Kivu, urutonde rw'ibikorwa by'inganda, n'umugani uri ku iherezo. Ariko ibika bine byose bifite igitekerezo cyabyo mu mwandiko uhinnye.
Garagaza ibinyazina biri muri iyi nteruro, uvuge n'ubwoko bwabyo: «Iki kigega cyacu cyuzuye amazi y'imvura.»
Igisubizo: iki = nyereka (giherekeza «kigega»); cyacu = ngenera ngenga (kigaragaza ba nyiri ikigega); y' (ya) = ngenera (ihuza «amazi» na «imvura»).
Simbuza izina risubirwamo ikinyazina: «Iki ni igitabo cya Mugisha. Igitabo cya Keza kiri he?»
Igisubizo: «Iki ni igitabo cya Mugisha. Icya Keza kiri he?» Ikinyazina «icya» gisimbura «igitabo cya».
Uzuza ukoresheje ikinyazina nyamubaro: «Twateye ibiti ___ (3).»
Igisubizo: bitatu (ibiti: inteko ya 8, akamenyetso bi-).
Hina iyi nteruro mu magambo atarenze arindwi: «Mu gitondo cya kare, mbere y'uko izuba rirasa, abaturage bose b'umudugudu wacu, abagore, abagabo n'abana, bazindukiye gutera ibiti ku musozi.»
Igisubizo (urugero): «Abaturage b'umudugudu bazindukiye gutera ibiti.» Twakuyemo ibisobanuro by'igihe n'urutonde rw'abaturage, ariko igitekerezo cy'ingenzi kiracyahari.
Ni ibihe bintu bitemewe mu gihe uhina umwandiko?
Igisubizo: Kongeramo ibitekerezo byawe bishya, guhindura umurongo w'ibitekerezo, no gusiga igitekerezo cy'ingenzi.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Amazi n'akamaro kayo». Byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: An aerial of Nyabarongo River from Nyungwe National Park to River Nile, yafashwe na Emmanuel Kwizera, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC BY-SA 4.0. Ganzaa ntiyayihinduye.
Inyigisho z'ikinyazina n'izo guhina umwandiko, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
Iri somo rikoresha ibikoresho biri ku ruhushya CC BY-SA, bityo na ryo risangizwa ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
