Gukunda Igihugu
Senior 2 · Kinyarwanda
Gukunda Igihugu
Lesson 1 of 4
25 min
Gukunda igihugu si amagambo avugirwa mu birori gusa. Hari igihe bisaba icyemezo gikomeye, gifatwa mu kanya gato, umuntu atabanje kubaza icyo bizamutwara. Buri mwaka, ku itariki ya 1 Gashyantare, Abanyarwanda bizihiza Umunsi w'Intwari. Uyu munsi urasoma inkuru y'abanyeshuri bari mu kigero cyegereye icyawe, bahisemo ubumwe mu gihe bari bategetswe kwitandukanya.
Iyi nkuru ivuga ku bikorwa by'urugomo byabaye koko. Yisome utuje, witegereze ubutwari n'indangagaciro abo banyeshuri bagaragaje.
Byanditswe na Ganzaa.
Mu Karere ka Ngororero, mu Ntara y'Iburengerazuba, hari umusozi witwa Nyange. Kuri uwo musozi hubatse ishuri ryisumbuye rizwi mu gihugu cyose. Si ukubera ko ari rinini cyangwa ko ari rishya, ahubwo ni ukubera ibyahabereye mu ijoro ryo ku wa 18 Werurwe 1997.
Icyo gihe, u Rwanda rwari rukiyubaka nyuma ya Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994. Mu turere tumwe na tumwe, abacengezi bavaga mu mashyamba y'ibihugu bituranye n'u Rwanda, bagatera abaturage. Muri iryo joro, bamwe muri bo binjiye mu kigo cy'ishuri rya Nyange, bagera mu mashuri y'abanyeshuri bo mu mwaka wa gatanu n'uwa gatandatu, bari mu masomo ya nimugoroba.
Abacengezi babategetse kwitandukanya bakurikije amoko. Abanyeshuri barabyanze. Babasubiza bati: «Twese turi Abanyarwanda.» Ntibari bayobewe akaga kari kabugarije. Nyamara bahisemo kwanga ivangura, bemera gushyira ubuzima bwabo mu kaga aho gutanga bagenzi babo.
Abacengezi barabarashe. Bamwe muri abo banyeshuri bahasize ubuzima, abandi barakomereka bikomeye. Ingabo z'u Rwanda zahageze vuba, zirukana abateye. Abarokotse bakomeje ubuzima bafite ibikomere, ariko bafite n'ubutumwa bw'ubumwe.
Mu mwaka wa 2001, Leta y'u Rwanda yashyize abanyeshuri b'i Nyange mu Ntwari z'Igihugu, mu cyiciro cy'Imena. Intwari z'u Rwanda ziri mu byiciro bitatu: Imanzi, Imena n'Ingenzi. Abanyeshuri b'i Nyange bari mu cyiciro cy'Imena hamwe n'abandi nk'Umwami Mutara III Rudahigwa, Agathe Uwiringiyimana, Félicité Niyitegeka na Michel Rwagasana.
Ubutwari bw'abo banyeshuri ntibwari intambara y'imbunda. Bwari icyemezo cy'umutima: kwanga ikibi, gukunda bagenzi babo, no guhitamo ubumwe n'iyo byari kubatwara byinshi. Ni yo mpamvu amagambo yabo, «Twese turi Abanyarwanda», akomeje kuba intego y'abakiri bato. Buri munyeshuri wanga ivangura mu ishuri rye, ukunda ukuri kandi urengera mugenzi we, aba akomeje umurage wabo.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| abacengezi | abantu bitwaje intwaro binjiraga mu gihugu rwihishwa, bagatera abaturage |
| kwitandukanya | gutandukana, buri tsinda rikajya ukwaryo |
| ivangura | gufata abantu mu buryo butandukanye bitewe n'inkomoko, idini, igitsina cyangwa ibindi, bamwe bakimwa agaciro |
| akaga | ibyago bikomeye bishobora gutuma umuntu apfa |
| Imena | icyiciro cya kabiri cy'Intwari z'u Rwanda |
| umurage | icyo umuntu asigira abamukurikira |
| kurengera | kurinda umuntu cyangwa ikintu kugira ngo kitagirirwa nabi |
Ishuri rivugwa mu mwandiko riherereye he?
Igisubizo: Ku musozi wa Nyange, mu Karere ka Ngororero, mu Ntara y'Iburengerazuba.
Ni iki abacengezi bategetse abanyeshuri?
Igisubizo: Kwitandukanya bakurikije amoko.
Abanyeshuri babasubije iki?
Igisubizo: «Twese turi Abanyarwanda.»
Vuga ibyiciro bitatu by'Intwari z'u Rwanda.
Igisubizo: Imanzi, Imena n'Ingenzi.
Umwanditsi avuga ko ubutwari bw'abo banyeshuri «butari intambara y'imbunda». Ibyo bisobanura iki?
Igisubizo: Ntibarwanye bakoresheje intwaro; ubutwari bwabo bwari mu cyemezo cyo kwanga ivangura no kurengera bagenzi babo.
Wowe wakomeza ute umurage w'abanyeshuri b'i Nyange?
Urugero rw'igisubizo: Kwanga ivangura, kudaheza mugenzi wanjye, kurengera urenganywa no kuvugisha ukuri. (Igisubizo gisobanuwe neza kiremewe.)
Soma izi nteruro:
Ikinyazina ngenga ni ikinyazina gisimbura abari mu kiganiro cyangwa ibivugwamo: uvuga (ngenga ya mbere), ubwirwa (ngenga ya kabiri), cyangwa uvugwa n'ikivugwa (ngenga ya gatatu). Gikoreshwa cyane iyo dushaka gushimangira uwo cyangwa icyo tuvuga: «Ni we wabikoze.» «Ni cyo nshaka.»
| Ngenga | Ubumwe | Ubwinshi |
|---|---|---|
| Iya mbere (uvuga) | njye (jye) | twe (twebwe) |
| Iya kabiri (ubwirwa) | wowe | mwe (mwebwe) |
| Iya gatatu (uvugwa) | we | bo |
Ku bintu, ikinyazina ngenga gikurikiza inteko y'izina gisimbura:
| Izina (inteko) | Ngenga | Urugero |
|---|---|---|
| umusozi (3) | wo | Ni wo wubatseho ishuri. |
| imisozi (4) | yo | Ni yo ituma u Rwanda rwitwa «igihugu cy'imisozi igihumbi». |
| ishuri (5) | ryo | Ni ryo ryatewe. |
| amazi (6) | yo | Ni yo dukesha ubuzima. |
| igihugu (7) | cyo | Ni cyo tugomba kurinda. |
| ibihugu (8) | byo | Ni byo bituranye n'u Rwanda. |
| intwari (10) | zo | Ni zo zatubereye urugero. |
| urukundo (11) | rwo | Ni rwo rwabateye ubutwari. |
| akaga (12) | ko | Ni ko kari kabugarije. |
| ubumwe (14) | bwo | Ni bwo buduha imbaraga. |
| ahantu (16) | ho | Ni ho byabereye. |
Ku bintu, ikinyazina ngenga kigizwe n'indangakinyazina + igicumbi -o. Nta ndomo kigira. Iyo indangakinyazina irangizwa na i cyangwa u, ihinduka y cyangwa w imbere ya -o; iyo irangizwa na a, a irahinuka:
Ni cyo gitandukanya ngenga na nyereka: nyereka ifite indomo (icyo, ibyo), ngenga ntayo (cyo, byo).
Ikinyazina ngenga gishobora gufata -se, kigaragaza ko ari bose cyangwa byose (twese, bose, byose, zose), cyangwa -mbi, kigaragaza ko ari babiri gusa (bombi, byombi, zombi, yombi):
Ikibazo: «Ni bande bavuze ngo “Twese turi Abanyarwanda”?» Igisubizo gishimangiye: «Ni bo: abanyeshuri b'i Nyange.»
Ikindi: «Icyiciro cy'Imena ni cyo barimo.» Icyiciro ni inteko ya 7 (ki-): ki + o → cyo.
Tip
Reba inyajwi ibanza! Ngenga = indangakinyazina + o, nta ndomo: cyo, byo, bwo, zo. Nyereka y'icyavuzwe = indomo + indangakinyazina + o: icyo, ibyo, ubwo, izo. «Ni cyo nshaka» (ngenga) ≠ «Icyo gitabo» (nyereka).
Tegura imbwirwaruhame y'iminota ibiri uzavugira imbere y'ishuri ku Munsi w'Intwari. Ikurikize ibice bine:
Koresha nibura ibinyazina ngenga bine, uvuge mu ijwi rigera kuri bose, kandi urebe abakumva.
Urugero: «Nyakubahwa Muyobozi w'ishuri, barimu, namwe banyeshuri bagenzi banjye, mwiriwe! Uyu munsi turizihiza Umunsi w'Intwari. Njye ndashaka kubabwira ku banyeshuri b'i Nyange. Bo ntibari abasirikare; bari abanyeshuri nkatwe. Igihe babategekaga kwitandukanya, bose barabyanze bati: “Twese turi Abanyarwanda.” Ubumwe bwabo ni bwo buduhamagarira kuba intwari mu buzima bwa buri munsi: iyo wanze gusebya mugenzi wawe, iyo urengeye urenganywa, uba ukomeje inzira yabo. Reka twese twiyemeze kuba abana bakunda igihugu. Murakoze!»
Shaka ibinyazina ngenga: «Twebwe twiga i Nyanza, ariko mwebwe mwiga i Huye.»
Igisubizo: twebwe (ngenga ya mbere, ubwinshi); mwebwe (ngenga ya kabiri, ubwinshi).
Uzuza n'ikinyazina ngenga: «Ubumwe ni ___ butuma igihugu gitera imbere.»
Igisubizo: bwo (ubumwe ni inteko ya 14: bu + o → bwo).
Uzuza ukoresheje -mbi cyangwa -se: «Mu mashuri abiri yatewe, abanyeshuri bo mu mashuri ___ banze ivangura.»
Igisubizo: yombi (amashuri ni abiri gusa, bityo ni -mbi; inteko ya 6: yombi).
Tanga intego ya «rwo».
Igisubizo: indangakinyazina ru + igicumbi -o; u ihinduka w imbere ya o: ru + o → rwo.
Tandukanya ijambo riri mu nyuguti z'umukara tsiri muri izi nteruro: (a) «Icyo gitabo ni cyiza.» (b) «Ni cyo gitabo nashakaga.»
Igisubizo: (a) «icyo» ni nyereka: gifite indomo kandi giherekeza izina. (b) «cyo» ni ngenga: nta ndomo gifite, kandi kiri inyuma ya «ni» gishimangira icyo tuvuga.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Twese turi Abanyarwanda». Byanditswe na Ganzaa, hashingiwe ku mateka azwi y'Intwari z'u Rwanda.
Inyigisho z'ikinyazina ngenga n'iz'imbwirwaruhame, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
