Gukunda Igihugu
Senior 2 · Kinyarwanda
Gukunda Igihugu
Lesson 4 of 4
25 min
Igihugu gikunzwe n'abaturage bacyo kigira umutekano. Umutekano ntureba abapolisi n'abasirikare bonyine: urebwa na buri muturage ubona, wumva, kandi ubwira abo bireba. Uyu munsi urasoma inkuru y'umunyeshuri wagize uruhare mu gufata umujura atishyize mu kaga.
Mu itondaguranshinga, uziga uko inshinga zihakanwa mu bihe bitandukanye: ntiyafashwe, ntakiba, ntarafatwa.
Byanditswe na Ganzaa.
Mu mudugudu wa Kabeza, amatungo yari amaze iminsi yibwa. Mu cyumweru kimwe gusa, ihene eshatu z'abaturage zari zaraburiwe irengero. Abaturage bari barihebye; bamwe baravugaga bati: «Nta cyo twakora, abajura baturusha amayeri.»
Mugisha, umunyeshuri wo mu mwaka wa kabiri w'amashuri yisumbuye, ntiyemeraga ayo magambo. Yibukaga ibyo mwarimu wabo w'uburere mboneragihugu yababwiye: «Umutekano ntureba abapolisi bonyine; ni uwa buri muturage.»
Ijoro rimwe, Mugisha yabyutse ajya kunywa amazi. Anyuze ku idirishya, abona umugabo utazwi yurira uruzitiro rw'umuturanyi wabo, Mukamana. Uwo mugabo yari yikoreye umufuka, kandi yagendaga yihishahisha. Mugisha ntiyasakuje, kuko yatinyaga ko uwo mugabo yamucika cyangwa akamugirira nabi. Yakanguye se buhoro, amubwira ibyo abonye.
Se yahise ahamagara umukuru w'irondo ry'umudugudu, na we ahamagara Polisi ku murongo wa 112. Hashize iminota mike, abanyerondo bari bamaze kugota aho hantu. Umugabo yagerageje kwiruka, ariko afatirwa ku muhanda afite ihene y'umuturanyi mu mufuka. Polisi yahise imuta muri yombi, imujyana kuri sitasiyo kugira ngo akurikiranwe n'ubutabera.
Bukeye, inama y'umudugudu yarateranye. Umukuru w'umudugudu yashimiye Mugisha n'umuryango we, ati: «Uyu mwana yatweretse ko umutekano utangirira ku jisho ribona n'umunwa ubwira abo bireba. Ntiyigize intwari ngo ajye kurwana n'umujura; yakoze icyo yagombaga gukora: yahaye amakuru abashinzwe umutekano.»
Kuva uwo munsi, abaturage ba Kabeza bongeye kwitabira irondo, bashyira amatara ku mazu yabo, kandi bajya bamenyesha ubuyobozi umuntu wese bakemanga. Ubujura bwaragabanutse. Mukamana na we ntiyibagiwe Mugisha: yamuhaye isake, ati: «Uyu munsi nzi ko umudugudu wacu ufite abawurinda.»
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| kuburirwa irengero | kubura, ntihamenyekane aho umuntu cyangwa ikintu cyagiye |
| kwiheba | gutakaza icyizere |
| irondo | itsinda ry'abaturage barinda umutekano w'umudugudu, cyane cyane nijoro |
| kugota | kuzenguruka ahantu impande zose kugira ngo uri imbere atabona aho aca |
| gutabwa muri yombi | gufatwa n'inzego z'umutekano ukekwaho icyaha |
| gukemanga | gukeka ko umuntu ashobora kuba afite umugambi mubi |
| uruzitiro | urugo ruzengurutse inzu, rw'ibiti cyangwa urukuta |
Ni ikihe kibazo cyari mu mudugudu wa Kabeza?
Igisubizo: Ubujura bw'amatungo.
Kuki Mugisha atasakuje abonye umujura?
Igisubizo: Yatinyaga ko umujura yamucika cyangwa akamugirira nabi.
Vuga intambwe zakurikiyeho kuva Mugisha abonye umujura kugeza afashwe.
Igisubizo: Mugisha yakanguye se; se ahamagara umukuru w'irondo; na we ahamagara Polisi kuri 112; abanyerondo bagota aho hantu; umujura afatirwa ku muhanda.
Umukuru w'umudugudu yashimye iki kuri Mugisha?
Igisubizo: Ko atagiye kurwana n'umujura, ahubwo yahaye amakuru abashinzwe umutekano.
Ingamba abaturage bafashe nyuma y'ibyo zigaragaza iki ku gukunda igihugu?
Igisubizo: Zigaragaza ko umutekano ari inshingano ya buri muturage: kwitabira irondo, gucana amatara no gutanga amakuru.
Soma: «Mugisha ntiyemeraga ayo magambo.» «Ntiyasakuje.» «Ntiyigize intwari.» «Mukamana ntiyibagiwe Mugisha.» Izo nshinga zose ziri mu buryo bwo guhakana.
| Igihe | Kwemeza | Guhakana |
|---|---|---|
| Indagihe | arafata, afata | ntafata |
| Indagihe ikomeza | aracyiba | ntakiba (-cya- ihinduka -ki-) |
| Impitagihe | yafashwe | ntiyafashwe |
| Impitagihe ikomeza | yibaga | ntiyibaga |
| Inzagihe | azafatwa | ntazafatwa |
| Igikorwa kitaraba | (kizaba) | ntarafatwa |
Itondere ibi bikunze kwitiranywa:
Hakana iyi nkuru ngufi, ugumane igihe cya buri nshinga:
Ubujura buracyakorwa mu mudugudu. Abaturage bitabiraga irondo. Umujura azatoroka.
Ubujura ntibukikorwa mu mudugudu. Abaturage ntibitabiraga irondo. Umujura ntazatoroka.
Tip
Guhakana ntibihindura igihe. Ikimenyetso cy'igihe kiguma (-za-, -aga, impera -ye). Icyahinduka ni nti- / nta- / si- imbere, kandi -cya- igahinduka -ki-: aracyarwaye → ntakirwaye.
Andika inkuru ngufi (interuro 8 kugeza ku 10) y'igikorwa cyabereye aho utuye, aho abaturage bafatanyije kurinda umutekano cyangwa isuku. Koresha impitagihe kuva mu ntangiriro kugeza ku iherezo, kandi ukoreshe nibura inshinga eshatu zihakana.
Urugero: «Ku wa gatandatu ushize, mu mudugudu wacu habaye umuganda wo gusibura imiferege. Twahuriye ku biro by'akagari saa mbiri za mu gitondo. Abagabo bacukuye imiferege, abagore n'urubyiruko bakusanya imyanda. Nta muntu n'umwe watinze, kandi ntawigeze yinubira akazi. Umuganda urangiye, umukuru w'umudugudu yatwibukije ko tutagomba kumena imyanda mu miferege. Kuva ubwo, amazi y'imvura ntakirenga ngo yinjire mu ngo.»
Hakana: «Abaturage baracyibwa.»
Igisubizo: «Abaturage ntibakibwa.» (-cya- ihinduka -ki-.)
Hakana: «Umujura yafashwe.»
Igisubizo: «Umujura ntiyafashwe.»
Tandukanya «Umujura ntafatwa» na «Umujura ntarafatwa».
Igisubizo: «Ntafatwa» bivuga ko adafatwa muri rusange; «ntarafatwa» bivuga ko kugeza ubu atarafatwa, ariko hari icyizere ko azafatwa.
Hakana ukoresheje ngenga ya mbere y'ubumwe: «Ndasakuza.»
Igisubizo: «Sinsakuza.»
Shyira mu nzakera hanyuma uhakane: «Abanyerondo barara bazenguruka.»
Igisubizo: Inzakera: «Abanyerondo bazarara bazenguruka.» Guhakana: «Abanyerondo ntibazarara bazenguruka.»
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Umutekano ni uwa twese». Byanditswe na Ganzaa.
Inyigisho zo guhakana mu bihe by'inshinga n'izo kwandika inkuru, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
