Gukunda Igihugu
Senior 2 · Kinyarwanda
Gukunda Igihugu
Lesson 3 of 4
25 min
Gukunda igihugu bitangirira hafi: mu mudugudu wawe, ku ishuri ryawe. Igihugu gikomera iyo abaturage bacyo bafashe iya mbere mu gukemura ibibazo byabo, aho gutegereza ko hari undi uzabibakorera. Uyu munsi urasoma inkuru y'umudugudu wafashe icyemezo nk'icyo.
Iyo nkuru ivuga ibyahise, iby'ubu n'ibizaza. Ni yo mpamvu tuzayifashisha twiga ibihe by'inshinga, hanyuma tuyikorere inshamake.
Inkuru ya Ursula Nafula, yashyizwe mu Kinyarwanda na Patrick Munyurangabo (African Storybook). Ganzaa yawanditse mu myandikire y'ubu, inonosora amagambo make.
Umudugudu wacu wari ufite ibibazo byinshi. Twatondaga umurongo muremure dutegereje kuvoma kuri robine imwe twari dufite.
Twari twaramenyereye gutungwa n'ibiryo twahabwaga n'abagiraneza.
Twafungaga inzu zacu hakiri kare kubera abajura.
Abana benshi bari barataye ishuri.
Abakobwa bajyaga gukora imirimo yo mu ngo mu yindi midugudu.
Abahungu b'ingimbi birirwaga bazerera, cyangwa bagakora mu mirima y'abandi.
Iyo umuyaga wahuhaga, imyanda y'impapuro yanyanyagiraga hirya no hino, igafata mu mashami y'ibiti no mu nzitiro.
Ibimene by'ibirahure byajugunywaga aho babonye, bigakomeretsa abantu.
Umunsi umwe, robine yacu yarakamye, n'ibigega bishiramo amazi.
Nuko Data arahaguruka. Azenguruka ingo zose, akangurira abaturage kwitabira inama y'umudugudu.
Abaturage bose bateranira munsi y'igiti cy'inganzamarumbu, bamutega amatwi.
Data arahaguruka aravuga ati: «Tugomba gukorera hamwe, tugakemura ibibazo byacu.»
Umwana w'imyaka umunani witwa Juma, wari wicaye mu giti, avuga mu ijwi riranguruye ati: «Njyewe nshobora kubafasha gukora isuku.»
Umugore umwe aravuga ati: «Twebwe abagore dushobora kwishyira hamwe tugahinga ibyo kurya.»
Undi mugabo arahaguruka aravuga ati: «Twebwe abagabo tuzacukura iriba.»
Twese duhurira ku ijwi rimwe tuti: «Tugomba guhindura ubuzima bwacu.» Kuva uwo munsi, twakoreye hamwe, dukemura ibibazo byacu.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| gutonda umurongo | guhagarara umwe inyuma y'undi, mutegereje igihe cyanyu |
| abagiraneza | abantu bafasha abandi batagamije inyungu |
| ingimbi | umuhungu uri hagati y'ubwana n'ubusore |
| kuzerera | kugenda hirya no hino nta cyo ugiye gukora |
| kunyanyagira | gukwira hirya no hino mu kajagari |
| ibimene | ibice by'ikintu cyamenetse, nk'ikirahure cyangwa inkono |
| inganzamarumbu | igiti kinini cyane kiruta ibindi |
Vuga ibibazo bitatu umudugudu wari ufite.
Igisubizo: Robine imwe gusa; gutungwa n'abagiraneza; ubujura; abana bataye ishuri; imyanda n'ibirahure hirya no hino.
Ni iki cyabaye imbarutso y'inama?
Igisubizo: Robine yarakamye, n'ibigega bishiramo amazi.
Ni iki buri wese yiyemeje gukora?
Igisubizo: Juma: isuku; abagore: guhinga ibyo kurya; abagabo: gucukura iriba.
Ni iki kigaragaza ko inkuru ivugwa n'umwe mu baturage?
Igisubizo: Uvuga akoresha ngenga ya mbere: «umudugudu wacu», «twatondaga», «Data».
Iyi nkuru ihuriye he no gukunda igihugu?
Igisubizo: Gukunda igihugu ni ugufata iya mbere ukagira uruhare mu gukemura ibibazo by'aho utuye, aho gutegereza inkunga.
Gereranya izi nteruro eshatu zo mu mwandiko:
Igihe cy'inshinga kigaragaza igihe igikorwa kiberaho, ugereranyije n'igihe cyo kuvuga. Ikinyarwanda gifite ibihe bitatu by'ingenzi:
| Igihe | Icyo kigaragaza | Ikimenyetso | Urugero |
|---|---|---|---|
| Indagihe | igikorwa kiba ubu cyangwa gisanzwe kiba | -ra- cyangwa nta kimenyetso | Ndasoma. Nsoma buri munsi. |
| Impitagihe | igikorwa cyabaye mbere yo kuvuga | -a- (n'impera ihinduka) | Nasomye. Twafungaga. |
| Inzagihe | igikorwa kizaba nyuma yo kuvuga | -za- (cyangwa -ra- ku bizaba uyu munsi) | Nzasoma. Tuzacukura. |
Impitakare n'impitakera zikunze kwandikwa kimwe (nasomye); icyo zitandukaniyeho ni isaku, ritagaragara mu myandikire isanzwe. Ni yo mpamvu amagambo y'igihe nka uyu munsi, ejo, umwaka ushize ari ingenzi.
| Igihe | Inshinga | Ijambo ry'igihe |
|---|---|---|
| Indagihe y'ako kanya | turakemura | ubu |
| Indagihe y'ubusanzwe | dukemura | buri gihe |
| Indagihe ikomeza | turacyakemura | kugeza ubu |
| Impitakare | twakemuye | uyu munsi mu gitondo |
| Impitakera | twakemuye / twarakemuye | umwaka ushize |
| Impitagihe ikomeza | twakemuraga | kera |
| Inzahato | turakemura | nimugoroba |
| Inzakera | tuzakemura | ejo |
Itondere «dukemura»: akamenyetso tu- kaba du- iyo igicumbi gitangirwa na k, t, s, c, f, h cyangwa p.
Tip
Soma inshinga, ariko wumve n'ijambo ry'igihe. «Turakemura ubu» (indagihe) na «Turakemura nimugoroba» (inzahato) byandikwa kimwe. Mu nkuru y'ibyahise, koresha impitagihe kuva mu ntangiriro kugeza ku iherezo.
Inshamake ni inyandiko ngufi ivuga, mu magambo yawe bwite, ibitekerezo by'ingenzi by'umwandiko. Itandukanye no guhina umwandiko wize mu mutwe wa mbere: iyo uhina, ukurikiza ibitekerezo by'umwandiko igika ku kindi; iyo ukora inshamake, ugaragaza igitekerezo nyamukuru n'ingingo z'ingenzi zigishyigikira, akenshi mu gika kimwe.
Urugero rw'inshamake:
Mu nkuru «Icyemezo cy'ingirakamaro» ya Ursula Nafula, abaturage b'umudugudu biyemeje kwikemurira ibibazo byabo. Bari babayeho nabi: bavomaga kuri robine imwe, batungwaga n'abagiraneza, bibwaga, abana bata ishuri, kandi umudugudu wuzuye imyanda. Robine imaze gukama, se w'uvuga inkuru yahurije abaturage mu nama. Buri wese yiyemeje uruhare rwe: umwana yiyemeza isuku, abagore guhinga, abagabo gucukura iriba. Kuva ubwo, bakoreye hamwe bakemura ibibazo byabo.
Vuga igihe cy'inshinga iri mu nyuguti z'umukara tsiri: (a) «Abana bataye ishuri umwaka ushize.» (b) «Ejo tuzacukura iriba.» (c) «Abagore bahinga buri gihembwe.»
Igisubizo: (a) impitakera; (b) inzakera; (c) indagihe y'ubusanzwe.
Shyira mu mpitagihe ikomeza (-aga): «Abahungu barazerera.»
Igisubizo: «Abahungu bazereraga.»
Shyira mu nzakera: «Twakoze isuku mu mudugudu.»
Igisubizo: «Tuzakora isuku mu mudugudu.»
Uzuza ukoresheje indagihe ikomeza: «Nubwo twacukuye iriba, ___ kuri robine.» (kuvoma, twe)
Igisubizo: turacyavoma.
Ni iki gitandukanya inshamake no guhina umwandiko?
Igisubizo: Guhina ni ukugabanya umwandiko ukurikije ibitekerezo byawo byose ku murongo wabyo; inshamake igaragaza igitekerezo nyamukuru n'ingingo z'ingenzi mu magambo yawe, akenshi mu gika kimwe.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: Ikemezo k'ingirakamaro, wanditswe na Ursula Nafula, uhindurwa mu Kinyarwanda na Patrick Munyurangabo, ushushanywa na Vusi Malindi. © African Storybook Initiative 2015, watangajwe na African Storybook ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yawuhinduyemo bike: yawanditse mu myandikire y'ubu (urugero: «Icyemezo cy'ingirakamaro»), ikosora amagambo make («twatondaga umurongo», «tuzacukura iriba») kandi ihuza izina «Data» mu nkuru yose.
Inyigisho z'ibihe by'inshinga n'iz'inshamake, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
