Gukunda Igihugu
Senior 2 · Kinyarwanda
Gukunda Igihugu
Lesson 2 of 4
25 min
Hari ibyiyumviro amagambo asanzwe adashobora gusobanura neza: urukundo, ishema, agahinda. Abasizi babigaragaza mu muvugo, bakoresheje injyana, amashusho n'isubiramo. Uyu munsi urasoma umuvugo ku gukunda igihugu, nurangiza uhange uwawe.
Mu muvugo uri busome harimo amagambo menshi agaragaza nyiri ikintu: cyanjye, yawe, bwazo. Ni yo uzigaho ikinyazina ngenera ngenga.
Byanditswe na Ganzaa.
I
Rwanda, gihugu cyanjye, ndakuramutsa,
Imisozi yawe igihumbi indeba mu maso,
Ibiyaga byawe birabagirana nk'indorerwamo,
Rwanda, ndakurinda, ndi umwana wawe.II
Nyungwe yawe iduha umwuka mwiza,
Ingagi zawe zikinira ku mpinga z'ibirunga,
Inka zawe zirarisha mu nzuri zitoshye,
Rwanda, ndakurinda, ndi umwana wawe.III
Nzakurinda mu isuku no mu murimo,
Nzakurinda mu kuri no mu bupfura,
Nzakurinda nanga amacakubiri n'ivangura,
Rwanda, ndakurinda, ndi umwana wawe.IV
Intwari zawe zakwitangiye, ntizakwima na kimwe,
Ubwitange bwazo ni imbuto itazapfa ubusa,
Ubutwari bwazo ni itara rimurikira inzira yacu,
Rwanda, ndakurinda, ndi umwana wawe.V
Ejo nzaba umuhinzi, umuganga cyangwa umwarimu,
Ariko aho nzaba ndi hose, nzaba ndi uwawe,
Amaboko yanjye, ubwenge bwanjye, byose ni ibyawe,
Rwanda, ndakurinda, ndi umwana wawe.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| kurabagirana | kugaragaza urumuri rwinshi, kubengerana |
| indorerwamo | ikirahure umuntu yireberamo |
| inzuri | ahantu hari ubwatsi amatungo arishamo |
| amacakubiri | kwitandukanya kw'abantu bitewe n'inkomoko cyangwa ibindi bibatanya |
| kwitangira | kwemera gutanga igihe, imbaraga cyangwa ubuzima ku bw'undi |
| gupfa ubusa | kutagira icyo kimara |
| kumurikira | guha urumuri, kwereka inzira |
Umuvugo ufite ibitero bingahe, kandi buri gitero gifite imikarago ingahe?
Igisubizo: Ibitero bitanu; buri gitero gifite imikarago ine.
Ni uwuhe mukarago usubirwamo ku iherezo rya buri gitero? Ni iki bigamije?
Igisubizo: «Rwanda, ndakurinda, ndi umwana wawe.» Bishimangira igitekerezo nyamukuru: umusizi yiyemeje kurinda igihugu cye.
Mu gitero cya gatatu, umusizi avuga uburyo butatu azarindamo u Rwanda. Ni ubuhe?
Igisubizo: Mu isuku no mu murimo; mu kuri no mu bupfura; yanga amacakubiri n'ivangura.
«Ibiyaga byawe birabagirana nk'indorerwamo»: ni iyihe mvugo ikoreshejwe?
Igisubizo: Ni igereranya: ibiyaga bigereranywa n'indorerwamo hakoreshejwe «nk'».
«Ubutwari bwazo ni itara rimurikira inzira yacu»: bisobanura iki?
Igisubizo: Ni imvugo shusho: ubutwari bw'intwari bugereranywa n'itara, ariko nta «nka» ikoreshejwe. Bisobanura ko urugero rw'intwari rutwereka uko twitwara.
Umuvugo ni igihangano cy'ubuvanganzo kigizwe n'imikarago ikurikirana mu njyana, gikoresha imvugo inoze kandi ishushanya. Uwahanze umuvugo yitwa umusizi.
| Akarango | Icyo ari cyo | Urugero muri «Rwanda, ndakurinda» |
|---|---|---|
| Umukarago | umurongo umwe w'umuvugo | «Rwanda, gihugu cyanjye, ndakuramutsa,» |
| Igitero | itsinda ry'imikarago ikurikiranye | Umuvugo ufite ibitero bitanu. |
| Injyana | uburyo amagambo akurikirana mu buryo buryoheye amatwi | Imikarago ifite uburebure bwegeranye, isomwa nk'indirimbo. |
| Isubiramo | gusubiramo ijambo cyangwa umukarago kugira ngo bishimangirwe | «Nzakurinda...» incuro eshatu; umukarago wa nyuma wa buri gitero. |
| Imvugo shusho | amagambo afite igisobanuro kirenze icy'amagambo ubwayo | «Ubutwari bwazo ni itara» |
| Ubutumwa | icyo umusizi ashaka kutwigisha | Gukunda no kurinda igihugu. |
Urugero rw'igitero kimwe (insanganyamatsiko: ururimi rwacu):
Kinyarwanda, rurimi rwa data na mama,
Amagambo yawe ni imbuto ziryoshye,
Imigani yawe ni isoko y'ubwenge,
Ndakuvuga neza, ndakurinda, rurimi rwanjye.
Soma aya magambo yo mu muvugo: «gihugu cyanjye», «Imisozi yawe», «Ubwitange bwazo», «inzira yacu», «byose ni ibyawe».
Ikinyazina ngenera ngenga, cyitwa kandi ikinyazina k'inyunge, ni ikinyazina kigaragaza icyarimwe ikintu gitunzwe na nyiracyo. Ni inyunge y'ikinyazina ngenera (cy-a) n'ikinyazina ngenga (-njye, -we, -cyo...): cy + a + njye → cyanjye.
Indangakinyazina y'igitunzwe + -a- + igicumbi cy'ngenga ya nyiracyo. Dore izina «igitabo» (inteko ya 7):
| Nyiracyo | Ikinyazina | Urugero |
|---|---|---|
| njye | cyanjye | igitabo cyanjye |
| wowe | cyawe | igitabo cyawe |
| we | cye | igitabo cye |
| twe | cyacu | igitabo cyacu |
| mwe | cyanyu | igitabo cyanyu |
| bo | cyabo | igitabo cyabo |
Ku ngenga ya mbere n'iya kabiri z'ubwinshi, «tu» na «mu» bihinduka -cu na -nyu: cyacu, cyanyu.
Iyo nyiri ikintu ari ikintu cyangwa inyamaswa, iherezo rikurikiza inteko ye:
Ikinyazina ngenera ngenga gishobora gusimbura izina ry'igitunzwe, maze kigafata indomo: «Iki gitabo ni icyawe» (= igitabo cyawe); «Imirima yacu yareze, ariko iyabo yarumye» (= imirima yabo); «byose ni ibyawe».
Kuraho isubiramo: U Rwanda n'ibiyaga by'u Rwanda ni byiza.
Igisubizo: U Rwanda n'ibiyaga byarwo ni byiza.
Tip
Baza ibibazo bibiri: (1) Igitunzwe ni iki? Ni cyo gitanga intangiriro (cy-, by-, z-...). (2) Nyiracyo ni nde? Ni we utanga iherezo (-anjye, -awe, -e, -acu, -anyu, -abo, -acyo, -ayo...). Urugero: inka (z-) za Keza (-e) → ze.
Uzuza: «Twasuye Pariki y'Akagera n'inyamaswa ___.» (inyamaswa za pariki)
Igisubizo: zayo (inyamaswa: z-; pariki: inteko ya 9 → -yo).
Kuraho isubiramo: «Abanyeshuri bafashe amakaye y'abanyeshuri.»
Igisubizo: «Abanyeshuri bafashe amakaye yabo.»
Uzuza: «Mwa bana mwe, mujye mwubaha ababyeyi ___.»
Igisubizo: banyu (ababyeyi: b-; nyirabo ni «mwe» → -anyu).
Garagaza ibinyazina ngenera ngenga mu mukarago «Amaboko yanjye, ubwenge bwanjye, byose ni ibyawe».
Igisubizo: yanjye, bwanjye, ibyawe. «Ibyawe» gifite indomo kuko gisimbura izina. «Byose» si ngenera ngenga: ni ngenga ifite -se.
Andika umukarago umwe w'umuvugo ukoresheje ikinyazina ngenera ngenga.
Urugero rw'igisubizo: «Ishuri ryacu ni isoko y'ubumenyi.» (Umukarago wose ufite ikinyazina ngenera ngenga kandi wumvikana uremewe.)
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: umuvugo «Rwanda, ndakurinda». Byanditswe na Ganzaa.
Inyigisho zo guhanga umuvugo n'iz'ikinyazina ngenera ngenga, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
