Kubana Neza n'Abandi
Senior 2 · Kinyarwanda
Kubana Neza n'Abandi
Lesson 2 of 4
25 min
Let's begin
Ushobora gusabwa kwandika ku kibazo nka: "Ese imbuga nkoranyambaga zifasha urubyiruko kubana neza?" cyangwa "Twakora iki kugira ngo ishuri ryacu ribe umuryango umwe?" Ibyo ntibisaba kubara inkuru; bisaba gutekereza, kugira igitekerezo no kugisobanura. Uwo mwandiko witwa umwandiko ntekerezo.
Uzawukenera mu isuzuma, mu marushanwa y'imyandikire no mu buzima bwa buri munsi, igihe ushaka kumvisha abandi igitekerezo cyawe. Banza usome urugero rw'umwandiko ntekerezo, hanyuma wige uko uteye.
Umwandiko ntekerezo wanditswe na Ganzaa.
Nta muntu ubaho wenyine. Mu rugo tubana n'abavandimwe, ku ishuri tubana na bagenzi bacu, mu mudugudu tubana n'abaturanyi. Nyamara hari igihe amakimbirane avuka: bamwe baratukana, abandi bakabika inzika. Ni yo mpamvu umuntu yakwibaza ati: kubana neza n'abandi bishingiye ku ki? Nsanga bitangirira ku myitwarire ya buri wese, aho gutegereza ko abandi ari bo babanza guhinduka.
Icya mbere, kubana neza bisaba kubaha abandi. Kubaha umuntu ni ukumutega amatwi, kutamusuzugura kubera aho akomoka, ubukene bwe cyangwa ubumuga bwe, no kumuvugisha mu kinyabupfura. Urugero, umunyeshuri usuhuza abakozi bose b'ikigo, uhereye ku muyobozi kugeza ku murinzi w'irembo, aba yigisha abandi ko buri muntu afite agaciro.
Icya kabiri, ni ngombwa kumenya gusaba imbabazi no kuzitanga. Nta muntu udakosa. Iyo umuntu akoshereje mugenzi we, akemera ikosa agasaba imbabazi, amakimbirane ashira vuba. Uwahemukiwe na we, iyo ababariye, aba yikuyeho umutwaro w'inzika wari kumuremerera igihe kirekire.
Icya gatatu, kubana neza bisaba gufatanya no kudaheza. Iyo abaturage bishyize hamwe mu muganda, bubaka ibyumba by'amashuri, basibura imiferege kandi bafasha abatishoboye. Mu ishuri na ho, gukorera hamwe mu matsinda no kwakira neza umunyeshuri mushya bituma buri wese yumva ko ari uw'ingenzi. Abanyarwanda babivuze neza bati: "Abishyize hamwe nta kibananira."
Muri make, kubana neza n'abandi si impano ya bamwe gusa; ni umuco buri wese ashobora kwiga. Bisaba kubaha abandi, kubabarira no gufatanya. Ntidukwiye gutegereza ko abandi batangira. Buri wese niyiyemeza guhinduka, urugo, ishuri n'igihugu bizarushaho kuba ahantu heza ho kubaho.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| amakimbirane | kutumvikana gukomeye, intonganya n'impaka zikaze |
| inzika | kwibuka inabi wagiriwe ukumva wakwihorera |
| gukosereza | gukorera undi ikosa, kumugirira nabi |
| kudaheza | kutagira uwo usiga inyuma cyangwa ukumira |
| umutwaro | ikintu kiremereye umuntu yikoreye; hano: ikibazo kiremereye umutima |
| gusibura | gukura ibitaka mu muferege kugira ngo amazi atembe neza |
| abatishoboye | abantu badafite ubushobozi bwo kwikemurira ibibazo by'ibanze |
Umwanditsi yibaza ikihe kibazo mu gika cya mbere, kandi igisubizo ke ni ikihe?
Igisubizo: Yibaza icyo kubana neza bishingiyeho; asanga bitangirira ku myitwarire ya buri wese.
Vuga ingingo eshatu z'ingenzi atanga.
Igisubizo: Kubaha abandi; gusaba imbabazi no kuzitanga; gufatanya no kudaheza.
Ni uruhe rugero atanga ku ngingo yo kubaha abandi?
Igisubizo: Umunyeshuri usuhuza abakozi bose b'ikigo, kuva ku muyobozi kugeza ku murinzi w'irembo.
Ni iyihe mvugo y'Abanyarwanda umwanditsi yifashisha, kandi imufasha iki?
Igisubizo: "Abishyize hamwe nta kibananira." Ishimangira ingingo y'ubufatanye.
Wowe, wemeranya n'umwanditsi? Tanga impamvu imwe.
Igisubizo: Ibisubizo biratandukana. Urugero: "Ndemeranya na we, kuko iyo umuntu umwe atangiye gusaba imbabazi, n'abandi barabyigana."
Umwandiko ntekerezo ni umwandiko umuntu yandika agaragaza kandi asobanura igitekerezo ke bwite ku nsanganyamatsiko runaka. Yifashisha ingingo zisobanutse n'ingero zifatika kugira ngo asesengure ikibazo kandi yumvishe abasomyi ko igitekerezo ke gifite ishingiro.
Imbata ni igishushanyo cy'uko umwandiko uteye: ibice byawo n'ibyo buri gice kivuga. Umwandiko ntekerezo ugira ibice bitatu:
| Igice | Icyo kivuga | Mu mwandiko twasomye |
|---|---|---|
| Intangiriro | Kwinjiza insanganyamatsiko, kugaragaza ikibazo no gutangaza igitekerezo cyawe mu nteruro imwe cyangwa ebyiri. | Igika cya 1: "Nta muntu ubaho wenyine... Nsanga bitangirira ku myitwarire ya buri wese." |
| Igihimba | Ibika bibiri cyangwa birenga. Buri gika kigira ingingo imwe, ibisobanuro n'urugero. | Ibika bya 2, 3 na 4: kubaha abandi; gusaba no gutanga imbabazi; gufatanya no kudaheza. |
| Umusozo | Inshamake y'ingingo, igitekerezo cya nyuma n'inama cyangwa ikifuzo. | Igika cya 5: "Muri make... Buri wese niyiyemeza guhinduka..." |
Tip
Inama: Umwandiko ntekerezo si inkuru. Ntutangire uti "Kera habayeho...". Tangira ugaragaza ikibazo, uvuge igitekerezo cyawe, hanyuma ukirengere ukoresheje ingingo n'ingero. Imbata ni nk'igishushanyo k'inzu: iyo ihari, kubaka biroroha.
Tondeka ibice by'umwandiko ntekerezo uko bikurikirana: umusozo, intangiriro, igihimba.
Igisubizo: Intangiriro, igihimba, umusozo.
Iyi nteruro ikwiriye kuba mu kihe gice? "Muri make, ubufatanye ni bwo shingiro ry'iterambere ry'ishuri ryacu."
Igisubizo: Mu musozo, kuko itangirwa na "muri make" kandi ikora inshamake y'igitekerezo.
Iki gika gifite ikihe kibazo? "Icya kabiri, abanyeshuri bakwiye kubahana. Bakwiye kubahana cyane. Kubahana ni ingenzi." Kinoze.
Igisubizo: Gisubiramo igitekerezo kimwe gusa, nta bisobanuro n'urugero. Cyanozwa gutya: "Icya kabiri, abanyeshuri bakwiye kubahana, kuko kubahana birinda amakimbirane. Urugero, iyo umunyeshuri ateze amatwi mugenzi we mu itsinda, bose barangiza umukoro vuba kandi neza."
Andika umwandiko ntekerezo w'amagambo ari hagati ya 250 na 300 ku nsanganyamatsiko ikurikira: "Umunyeshuri mushya ageze mu ishuri ryacu. Twakora iki kugira ngo yumve ko ari iwabo?" Banza ukore imbata.
Urugero rw'imbata:
Ibyo wize
Sources and credits
Umwandiko "Kubana neza n'abandi bitangirira kuri buri wese" n'inyigisho zose zo muri iri somo byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
