Imikino n'Imyidagaduro
Senior 2 · Kinyarwanda
Imikino n'Imyidagaduro
Lesson 4 of 4
25 min
Let's begin
Abakinnyi bakomeye ntibavuka ari ibihangange: babiba kubera imyitozo, ikinyabupfura no kutava ku izima. Umwandiko ukurikira uvuga umukobwa wiga mu mwaka wa kabiri w'amashuri yisumbuye, ufite inzozi zo kuba igihangange mu gusiganwa ku maguru.
Witegereze amagambo nk'umwirutsi, umutoza, imyitozo n'intsinzi: yose akomoka ku nshinga. Ibyo ni byo byitwa ikomorazina mvanshinga, uziga muri iri somo.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa.
Uwase yiga mu mwaka wa kabiri w'amashuri yisumbuye mu Karere ka Rwamagana. Kuva akiri muto, yakundaga kwiruka. Iyo yajyaga kuvoma cyangwa gutashya, yagendaga yiruka, abandi bana bakamusigara inyuma. Buri gihe yabwiraga nyina ati: "Umunsi umwe nzaba umwirutsi ukomeye, mpeshe u Rwanda ishema."
Mu ntangiriro z'umwaka w'amashuri, umutoza w'ikipe y'ishuri, Madamu Mutesi, yatangaje ko hagiye kuba amarushanwa yo gusiganwa ku maguru ahuza amashuri yo mu karere. Uwase yiyandikisha mu ba mbere. Umutoza aramubwira ati: "Impano ni nziza, ariko ntihagije. Ibanga ry'intsinzi ni imyitozo ihoraho n'ikinyabupfura."
Guhera ubwo, Uwase yabyukaga saa kumi n'imwe za mu gitondo, akiruka iminota mirongo itatu mbere yo kujya ku ishuri. Nimugoroba, nyuma y'amasomo, yakoranaga imyitozo n'abandi bakinnyi. Ariko ntiyigeze yibagirwa amasomo: nijoro yasubiragamo ibyo yize, agakora imikoro ye yose. Umutoza yakundaga kubabwira ati: "Umukinnyi utiga aba asiganwa ku kuguru kumwe."
Umunsi w'amarushanwa ugeze, ikibuga cyari cyuzuye abafana. Uwase yatangiye neza, ariko ageze hagati ananirwa, maze umukobwa wo mu rindi shuri aramucaho. Yarangije ari uwa kabiri. Yababajwe cyane, amarira aramuzenga.
Uwatsinze aramwegera, amuha ikiganza, aramubwira ati: "Wirutse neza cyane. Umwaka utaha tuzongera duhure." Umutoza na we aramuhumuriza ati: "Gutsindwa si iherezo; ni isomo. Wabonye ko ukeneye kongera imbaraga mu gice cya nyuma k'isiganwa." Uwase yiyemeza kongera imyitozo.
Umwaka wakurikiyeho, Uwase yegukanye umwanya wa mbere mu karere, ndetse ajya guhagararira akarere mu marushanwa y'intara. Ubwo yahabwaga igihembo, yashimiye umutoza we, ababyeyi be ndetse na wa mukobwa wamutsinze umwaka wabanje, ati: "Ni we wanyigishije ko intsinzi y'ukuri iharanirwa." Uwase akomeje kurota, kandi inzozi ze zigenda ziba impamo buhoro buhoro.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umwirutsi | umuntu wiruka mu marushanwa |
| gusiganwa | kwiruka mu marushanwa, ngo harebwe urusha abandi umuvuduko |
| amarushanwa | imikino abantu bahatanamo ngo harebwe urusha abandi |
| intsinzi | kuba uwatsinze |
| ikinyabupfura | kwitwara neza, kubaha abandi n'amategeko |
| imyitozo | ibikorwa umuntu asubiramo kenshi kugira ngo arusheho kumenya cyangwa gukomera |
| umufana | umuntu ushyigikira umukinnyi cyangwa ikipe |
| kumucaho | kumurenga, kumusiga inyuma mu isiganwa |
| kwegukana | gutsinda ugatwara igihembo cyangwa umwanya |
| guhesha ishema | gutuma abandi bishima kandi bakubaha |
| kutava ku izima | gukomeza ibyo wiyemeje, kudacika intege |
| kuba impamo | kuba ukuri, kugerwaho |
Umutoza yavuze ko ibanga ry'intsinzi ari irihe?
Igisubizo: Imyitozo ihoraho n'ikinyabupfura.
Uwase yahuzaga ate imyitozo n'amasomo?
Igisubizo: Yirukaga mu gitondo, agakora imyitozo nimugoroba, nijoro agasubiramo amasomo kandi agakora imikoro.
Byagenze bite mu marushanwa ya mbere?
Igisubizo: Yananiwe ageze hagati, mugenzi we aramucaho, maze arangiza ari uwa kabiri.
Ni iki kigaragaza ko uwatsinze Uwase yari umukinnyi w'intangarugero?
Igisubizo: Yamwegereye, amuha ikiganza, aramushimira.
Sobanura imvugo y'umutoza: "Umukinnyi utiga aba asiganwa ku kuguru kumwe."
Igisubizo: Umunyeshuri w'umukinnyi akenera siporo n'amasomo. Iyo abura kimwe muri byo, aba afite intege nke, nk'uwiruka ku kuguru kumwe.
Uwase yakuye irihe somo mu gutsindwa?
Igisubizo: Ko gutsindwa ari isomo: yamenye aho afite intege nke (igice cya nyuma k'isiganwa), yongera imyitozo, bituma atsinda umwaka wakurikiyeho.
Ikomorazina mvanshinga ni ukurema izina rishya uhereye ku muzi w'inshinga. Mu Kinyarwanda, amazina menshi akomoka ku nshinga, harimo n'ayo tutakekaga.
Izina mvanshinga rigizwe n'indomo, indanganteko, umuzi w'inshinga n'umusozo. Urugero: u-mu-tsind-i → umutsinzi (gutsinda).
| Umusozo | Ingero | Icyo izina risobanura kenshi |
|---|---|---|
| -i / -yi | gutsinda → umutsinzi, intsinzi; kwiruka → umwirutsi; gukina → umukinnyi; kuririmba → umuririmbyi | ukora igikorwa, cyangwa igikorwa ubwacyo |
| -o | gukina → umukino; kwitoza → imyitozo; guhemba → igihembo; gukinisha → igikinisho | igikorwa, igikoresho cyangwa ikivuyemo |
| -a | gutoza → umutoza; kwigisha → umwigisha; gufana → umufana | ukora igikorwa |
| -e | gutora → intore; kugabira → ingabire | uwakorewe igikorwa, cyangwa icyatanzwe |
| -u | gupfa → urupfu | uko igikorwa kimeze cyangwa ingaruka yacyo |
Iyo umusozo -i cyangwa -yi ukurikiye ingombajwi zimwe, zirahinduka:
Tip
Uko wabyibuka: kurikira urunana: inshinga → umuzi → umusozo → izina. Urugero: gutoza → -toz- → -a → umutoza; kwiruka → -iruk- → -i → umwirutsi (k → ts).
Tanga izina rivuga umuntu ukora buri gikorwa: kwandika, kubyina, gutsinda.
Igisubizo: umwanditsi, umubyinnyi, umutsinzi.
Ni izihe nshinga aya mazina akomokaho: imyitozo, igihembo, amarushanwa?
Igisubizo: kwitoza, guhemba, kurushanwa.
Garagaza intego y'izina "umukino".
Igisubizo: u (indomo) + mu (indanganteko) + kin (umuzi w'inshinga "gukina") + o (umusozo).
Kuki "umwirutsi" ritandukanye na "kwiruka" ku ngombajwi ya nyuma y'umuzi?
Igisubizo: Umusozo -i watumye k ihinduka ts.
Andika igika k'interuro umunani kugeza ku icumi kivuga inzozi zawe mu mikino cyangwa mu myidagaduro (umupira, gusiganwa, kubyina, kuririmba, igisoro...). Koresha nibura amazina atanu akomoka ku nshinga, uyacishe umurongo, hanyuma wandike inshinga buri zina rikomokaho.
Ibyo wize
Sources and credits
Umwandiko "Inzozi za Uwase" n'inyigisho z'ikomorazina mvanshinga byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
