Ubuzima
Senior 2 · Kinyarwanda
Ubuzima
Lesson 1 of 4
25 min
Let's begin
Abanyarwanda baravuga bati: "Amagara araseseka ntayorwa." Amagara ni ubuzima. Iyo wabwangije, kubugarura biragorana cyane, nk'amazi yamenekeye hasi atongera kuyorwa. Ni yo mpamvu bavuga ko kwirinda biruta kwivuza.
Muri iri somo urasoma umwandiko ku ngeso zituma umuntu agira ubuzima buzira umuze, hanyuma wige impuzanyito n'imbusane.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa.
Kugira ubuzima buzira umuze ni ukugira umubiri n'ubwenge bimeze neza, nta ndwara n'intege nke. Ubwo buzima ntibwizana: bushingira ku ngeso nziza umuntu yitoza buri munsi. Dore inkingi eshanu z'ingenzi.
1. Indyo yuzuye. Buri funguro ryagombye kugira amoko atatu y'ibiribwa: ibitera imbaraga (umuceri, ibirayi, ubugari, imyumbati, ibitoki), ibyubaka umubiri (ibishyimbo, amashaza, amagi, amata, amafi, inyama) n'ibirinda indwara (imboga n'imbuto). Amazi meza na yo ni ngombwa: umubiri ukenera kunywa amazi buri munsi. Ibiryo birimo isukari nyinshi, umunyu mwinshi n'amavuta menshi byagombye kuribwa gake.
2. Imyitozo ngororamubiri. Ingimbi n'abangavu bakwiye gukora imyitozo ngororamubiri nibura iminota mirongo itandatu buri munsi: kwiruka, gukina umupira, kubyina, kugenda n'amaguru cyangwa gukora imirimo y'amaboko. Imyitozo ikomeza umutima, amagufa n'imikaya, kandi igabanya umunaniro n'agahinda.
3. Gusinzira bihagije. Ingimbi n'abangavu bakenera gusinzira amasaha umunani kugeza ku icumi buri joro. Iyo umuntu aryamye amasaha make, bukeye ananirwa vuba, ntiyumve neza amasomo, kandi akarwara kenshi.
4. Isuku. Gukaraba intoki n'amazi meza n'isabune mbere yo kurya no nyuma yo kuva mu bwiherero, kwiyuhagira buri munsi, koza amenyo nibura kabiri ku munsi, kwambara imyenda isukuye no gusukura aho tuba birinda indwara nyinshi, nk'impiswi n'inzoka zo mu nda.
5. Kwirinda ibiyobyabwenge no kwisuzumisha. Itabi, inzoga (zibujijwe abatarageza ku myaka cumi n'umunani) n'ibindi biyobyabwenge byangiza ubwonko, umutima n'ibihaha, kandi bishobora kwangiza ejo hazaza h'umuntu. Byongeye kandi, ni byiza kujya kwa muganga igihe wumva utameze neza, aho gutegereza ko indwara ikomera. Mituweli, ari bwo bwisungane mu kwivuza, ifasha imiryango kwivuza itishyuye amafaranga menshi.
Muri make, ubuzima buzira umuze ntibugurwa ku isoko; bwubakwa n'ingeso nto za buri munsi. Umuntu urya neza, ukora imyitozo, usinzira bihagije, ugira isuku kandi wirinda ibiyobyabwenge, aba yiteganyirije ejo heza.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| amagara | ubuzima |
| guseseka | kumeneka hasi (ku mazi cyangwa ikindi kintu cy'amazi) |
| kuyora | gutoragura ibintu byanyanyagiye hasi ukabisubiza mu gikoresho |
| umuze | inenge, uburwayi |
| inkingi | igiti gishyigikira inzu; hano: ikintu k'ingenzi gishyigikira ikindi |
| indyo yuzuye | amafunguro arimo amoko yose y'ibiribwa umubiri ukeneye |
| imyitozo ngororamubiri | siporo, ibikorwa bikomeza umubiri |
| ingimbi n'abangavu | abahungu n'abakobwa bari hagati y'ubwana n'ubukure |
| imikaya | inyama zo mu mubiri zituma umubiri ugenda kandi ukagira imbaraga |
| impiswi | indwara ituma umuntu yituma ibyoroshye kenshi |
| ibiyobyabwenge | ibintu byangiza ubwonko bigahindura imitekerereze n'imyitwarire |
| mituweli | ubwisungane mu kwivuza |
Umugani "Amagara araseseka ntayorwa" usobanura iki?
Igisubizo: Ubuzima bwangiritse ntibugarurwa byoroshye; ni yo mpamvu tugomba kubwitaho hakiri kare.
Vuga amoko atatu y'ibiribwa, utange urugero rumwe kuri buri bwoko.
Igisubizo: Ibitera imbaraga (ibirayi), ibyubaka umubiri (ibishyimbo), ibirinda indwara (imboga).
Ingimbi n'abangavu bakwiye gukora imyitozo ngororamubiri igihe kingana iki ku munsi, kandi bagasinzira amasaha angahe?
Igisubizo: Nibura iminota mirongo itandatu; amasaha umunani kugeza ku icumi.
Vuga ibikorwa bitatu by'isuku bivugwa mu mwandiko.
Igisubizo: Gukaraba intoki n'amazi meza n'isabune, kwiyuhagira buri munsi, koza amenyo kabiri ku munsi (n'ibindi).
Kuki ari byiza kujya kwa muganga kare?
Igisubizo: Kugira ngo indwara ivurwe itarakomera.
Muri izo nkingi eshanu, ni iyihe wumva ukeneye kunoza kurusha izindi? Wabigenza ute?
Igisubizo (urugero): Gusinzira bihagije. Nzajya ndyama saa tatu z'ijoro, kandi nshyire telefone kure y'uburiri.
Impuzanyito ni amagambo abiri cyangwa arenga yandikwa mu buryo butandukanye, ariko afite inyito imwe cyangwa zenda gusa. Urugero ruri mu mwandiko: ubuzima n'amagara.
| Ijambo | Impuzanyito yaryo |
|---|---|
| ubuzima | amagara |
| indwara | uburwayi |
| ibiryo | amafunguro |
| umuganga | umuvuzi |
| kwiyuhagira | koga |
| kurya | gufungura (ikeshamvugo) |
Impuzanyito zidufasha kwirinda gusubiramo ijambo rimwe kenshi, no guhitamo ijambo rikwiranye n'uwo tubwira: umwana ararya, ariko umushyitsi mukuru arafungura. Menya ariko ko impuzanyito nyinshi zidasimburana ahantu hose: koga risobanura no kogera mu kiyaga, naho kwiyuhagira risobanura gusa gusukura umubiri.
Imbusane ni amagambo afite inyito zinyuranye: iyo rimwe rivuze ikintu, irindi rivuga ikinyuranyo cyacyo.
| Ijambo | Imbusane yaryo |
|---|---|
| isuku | umwanda |
| kurwara | gukira |
| kubyibuha | kunanuka |
| ubushyuhe | ubukonje |
| kuryama | kubyuka |
| -iza (ibiryo byiza) | -bi (ibiryo bibi) |
Imbusane zishobora kuba amazina (isuku / umwanda), inshinga (kurwara / gukira) cyangwa ntera (-iza / -bi).
Tip
Uko wabimenya: ushaka imbusane, ibaze uti: "Ikinyuranyo k'iri jambo ni ikihe?" Ushaka impuzanyito, ibaze uti: "Ni irihe jambo nasimbuza iri, inyito ntihinduke?"
Shaka impuzanyito z'aya magambo: indwara, ibiryo, umuganga.
Igisubizo: uburwayi, amafunguro, umuvuzi.
Shaka imbusane z'aya magambo: gukira, kubyibuha, isuku.
Igisubizo: kurwara, kunanuka, umwanda.
Simbuza ijambo ryanditse mu nyuguti ziremereye impuzanyito ikwiriye umuntu mukuru: "Sogokuru ari kurya."
Igisubizo: Sogokuru ari gufungura.
Andika interuro imwe irimo imbusane ebyiri.
Igisubizo (urugero): Turyama kare kugira ngo tubyuke dufite imbaraga.
Andika imyanzuro itanu y'ubuzima uzakurikiza muri iki gihembwe (urugero: "Nzajya nsinzira amasaha ikenda buri joro."). Muri yo, koresha nibura impuzanyito imwe n'imbusane imwe, uzicishe umurongo.
Ibyo wize
Sources and credits
Umwandiko "Inkingi eshanu z'ubuzima buzira umuze" n'inyigisho z'impuzanyito n'imbusane byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
