Ubuzima
Senior 2 · Kinyarwanda
Ubuzima
Lesson 4 of 4
25 min
Let's begin
Mu midugudu y'u Rwanda hari abantu batorwa n'abaturage kugira ngo babafashe kwita ku buzima: abajyanama b'ubuzima. Akenshi ni bo bagera ku miryango mbere y'abandi bakozi bo mu rwego rw'ubuzima.
Soma umwandiko ukurikira, hanyuma wige uko amazina mashya akomoka ku yandi mazina: ikomorazina mvazina.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa.
Mukamana atuye mu mudugudu w'Amahoro. Mu myaka icumi ishize, abaturanyi be bamutoreye kuba umujyanama w'ubuzima. Si umuganga, si n'umuforomokazi, ariko yahawe amahugurwa amufasha kwita ku buzima bw'abaturage b'umudugudu.
Buri gitondo, Mukamana asura zimwe mu ngo z'umudugudu. Apima abana akamenya niba bafite imirire myiza, akagira inama ababyeyi ku ndyo yuzuye. Iyo umwana afite umuriro, amupima malariya akoresheje agakoresho kabugenewe. Yasanga ayirwaye, akamuha imiti yagenwe, cyangwa akamwohereza ku kigo nderabuzima iyo arembye.
Mukamana akangurira kandi abagore batwite kwisuzumisha kwa muganga no kubyarira ku kigo nderabuzima. Yibutsa buri muryango kwishyura mituweli ku gihe, gukaraba intoki n'amazi meza n'isabune, no kuryama mu nzitiramibu.
Mukamana avuga ko ubujyanama bw'ubuzima ari umurimo w'ubwitange. Agira ati: "Iyo mbonye umwana nafashije akize, ndishima kurusha uko nahabwa igihembo. Ubuzima bw'umuturanyi ni ubwacu twese." Abaturanyi be bamwubaha kubera ubunyangamugayo n'ubwitange bwe.
Umukobwa we mukuru, Uwera, yiga ubuforomo muri kaminuza. Arifuza kuzaba umuforomokazi, akazakorera mu kigo nderabuzima cyo mu murenge wabo. Mukamana ahora amubwira ati: "Umunyeshuri w'umunyamurava avamo umukozi mwiza. Uzakorere abaturage n'umutima wawe wose."
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umujyanama w'ubuzima | umuturage watowe kandi wahuguwe kugira ngo afashe abandi kwita ku buzima |
| amahugurwa | inyigisho zihabwa abantu kugira ngo bongere ubumenyi ku kazi |
| gupima | gusuzuma, kureba uko ikintu kimeze |
| ikigo nderabuzima | ivuriro ryo mu murenge, rivurirwamo indwara zisanzwe |
| kuremba | kurwara cyane |
| abagore batwite | abagore bitegura kubyara |
| inzitiramibu | umwenda ufite utwobo duto urinda umuntu imibu iyo aryamye |
| ubwitange | gukorera abandi utitaye ku nyungu zawe |
| ubunyangamugayo | kuvugisha ukuri no kudahemuka |
| ubuforomo | umwuga wo kwita ku barwayi, wigwa n'abaforomo |
| umunyamurava | umuntu ukora afite umurava |
Ni ba nde batoye Mukamana ngo abe umujyanama w'ubuzima?
Igisubizo: Abaturanyi be, abaturage b'umudugudu.
Vuga ibikorwa bitatu Mukamana akora.
Igisubizo: Apima abana imirire, apima malariya, atanga imiti yagenwe cyangwa yohereza abarembye ku kigo nderabuzima, akangurira abagore batwite kwisuzumisha, yibutsa mituweli, isuku n'inzitiramibu.
Mukamana akora iki iyo umwana afite umuriro?
Igisubizo: Amupima malariya; yasanga ayirwaye akamuha imiti yagenwe, cyangwa akamwohereza ku kigo nderabuzima iyo arembye.
Ni iki gishimisha Mukamana kurusha igihembo?
Igisubizo: Kubona umwana yafashije akize.
"Ubuzima bw'umuturanyi ni ubwacu twese." Sobanura.
Igisubizo: Indwara z'umuturanyi zishobora kutugeraho, cyane cyane izandura; kandi umudugudu ukomera iyo abawutuye bose bameze neza.
Itegereze aya magambo yo mu mwandiko: umujyanama → ubujyanama; umuforomo → ubuforomo, umuforomokazi; umurava → umunyamurava; ishuri → umunyeshuri. Buri zina rishya ryakomotse ku rindi zina.
Ikomorazina mvazina ni ukurema izina rishya uhereye ku rindi zina. Inyito y'izina rishya irahinduka, ariko igumana isano n'iy'izina rikomokaho.
| Inzira | Ingero | Icyo izina rishya risobanura |
|---|---|---|
| Guhindura indanganteko, hakajyaho ubu- | umwana → ubwana; umusore → ubusore; umujyanama → ubujyanama; umuforomo → ubuforomo | imimerere, igihe cy'ubuzima cyangwa umwuga |
| Guhindura indanganteko, hakajyaho aka- | igitabo → agatabo; umugezi → akagezi; ibuye → akabuye | ikintu gito |
| Kongeraho umunya- | ishuri → umunyeshuri; ubwenge → umunyabwenge; amakuru → umunyamakuru; u Rwanda → Umunyarwanda; umurava → umunyamurava | umuntu ufite, ukora cyangwa ukomoka ku kivugwa n'izina ry'ibanze |
| Kongeraho umusozo -kazi | umwami → umwamikazi; umuforomo → umuforomokazi; umukinnyi → umukinnyikazi | igitsinagore |
Ibuka: iyo umunya- ihuye n'izina ritangirwa n'inyajwi, inyajwi zirahura: umunya + ishuri → umunyeshuri (a + i → e); umunya + amakuru → umunyamakuru.
Ubwinshi bw'izina si ikomora: igitabo → ibitabo ni ijambo rimwe mu bumwe no mu bwinshi. Ariko igitabo → agatabo ni ikomora, kuko inyito yahindutse: ni igitabo gito.
Tip
Uko wabimenya: kura ku izina rishya ibyongewemo (ubu-, aka-, umunya-, -kazi). Ibisigaye bikwereka izina ry'ibanze: ubu-jyanama ← umu-jyanama; umunya-murava ← u-murava.
Kora izina rivuga igihe cy'ubuzima uhereye kuri: umwana, umusore.
Igisubizo: ubwana, ubusore.
Kora izina rivuga ikintu gito uhereye kuri: igitabo, ibuye, umugezi.
Igisubizo: agatabo, akabuye, akagezi.
Ni irihe zina ry'ibanze ry'aya: umunyamakuru, Umunyarwanda, umwamikazi?
Igisubizo: amakuru, u Rwanda, umwami.
"Ibitabo" na "agatabo": ni irihe rikomotse ku "igitabo" mu buryo bw'ikomora? Kubera iki?
Igisubizo: "Agatabo", kuko inyito yahindutse (igitabo gito). "Ibitabo" ni ubwinshi bw'ijambo rimwe.
Andika umwandiko muto w'interuro umunani kugeza ku icumi ushimira umuntu ukora mu by'ubuzima mu gace kanyu (umujyanama w'ubuzima, umuforomo, umuganga...). Koresha nibura amazina ane akomoka ku yandi mazina, uyacishe umurongo.
Ibyo wize
Sources and credits
Umwandiko "Mukamana, umujyanama w'ubuzima" n'inyigisho z'ikomorazina mvazina byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
