Shughuli za Kilimo na Ufugaji
Senior 2 · Kiswahili
Shughuli za Kilimo na Ufugaji
Lesson 2 of 4
25 min
Ng'ombe, mbuzi, kuku, nguruwe na sungura ni sehemu ya maisha ya familia nyingi za Rwanda. Wanatoa maziwa, nyama, mayai, samadi na kipato. Katika somo hili utasoma kuhusu mfugaji hodari, utajifunza majina ya wanyama wa kufugwa na kazi za ufugaji, na utajifunza aina za nomino, ngeli ya A-WA na vivumishi vya pekee.
In English: livestock vocabulary; the five kinds of nouns; the A-WA noun class (people and animals); and the special adjectives -ingine, -enye, -enyewe, -ote and -o-ote.
Ufugaji ni kazi ya kutunza wanyama: kuwapa chakula bora na maji safi, kuwakinga na magonjwa na kuwazalisha. Mtu anayefuga wanyama huitwa mfugaji. Anayechunga ng'ombe ni mchungaji wa ng'ombe, na anayechunga mbuzi huitwa mchungambuzi.
Uwase ni mfugaji anayeishi katika Wilaya ya Nyagatare, Mkoa wa Mashariki. Ana ng'ombe watano wa maziwa, mbuzi wanane na kuku ishirini. Ng'ombe wake hawachungwi porini; wanakaa zizini, na Uwase huwaletea majani na maji kila siku. Njia hii huitwa ufugaji wa ndani (zero grazing). Kila asubuhi yeye huwakamua ng'ombe wake na kupeleka maziwa kwenye kituo cha kukusanya maziwa.
Miaka kadhaa iliyopita Uwase alipata ng'ombe wake wa kwanza kupitia mpango wa serikali uitwao Girinka, maana yake “uwe na ng'ombe”. Katika mpango huu, familia isiyojiweza hupewa ng'ombe wa maziwa. Ndama jike wa kwanza anayezaliwa hupewa familia nyingine jirani. Kwa njia hii, zawadi moja huzaa zawadi nyingi, na majirani huwa marafiki.
Daktari wa mifugo huja kijijini kila mwezi. Yeye huwachanja wanyama na kuwashauri wafugaji. “Mnyama mwenye afya hutoa maziwa mengi,” Uwase anasema. “Wafugaji wengine hufikiri kwamba ng'ombe mwenyewe atajitunza. Hapana! Wanyama wote wanahitaji chakula, maji na usafi.”
Nchini Rwanda pia kuna Inyambo, ng'ombe wa asili wenye pembe ndefu sana. Tangu zamani wamekuwa alama ya uzuri na heshima katika utamaduni wa Kinyarwanda.
Imeandikwa na Ganzaa. Maana ya ufugaji na majina ya wachungaji yametokana na makala “Ufugaji” ya Wikipedia ya Kiswahili.
| Neno | Maana kwa Kiswahili | English |
|---|---|---|
| mfugaji (wafugaji) | mtu anayefuga wanyama | livestock keeper |
| mifugo | wanyama wanaofugwa | livestock |
| zizi | mahali ng'ombe wanapolala | cattle pen, kraal |
| hori | chombo cha kuwekea chakula cha wanyama | feeding trough |
| ndama | mtoto wa ng'ombe | calf |
| fahali | ng'ombe dume | bull |
| kukamua | kutoa maziwa kutoka kwa ng'ombe au mbuzi | to milk |
| malisho | majani au mahali pa kulisha wanyama | pasture, fodder |
| kuchanja | kumpa mnyama au mtu chanjo | to vaccinate |
| daktari wa mifugo | mtaalamu wa afya ya wanyama | vet |
| samadi | kinyesi cha wanyama kinachotumiwa kama mbolea | manure |
| banda | nyumba ndogo ya wanyama (banda la kuku) | shed, coop |
Nomino ni neno linalotaja mtu, mnyama, kitu, mahali au wazo. Nomino za habari uliyosoma zinaweza kupangwa katika aina tano:
| Aina | Maelezo | Mifano |
|---|---|---|
| Nomino za pekee | majina maalum ya watu, mahali, nchi, siku; huanza kwa herufi kubwa | Uwase, Nyagatare, Rwanda, Girinka |
| Nomino za kawaida | majina ya jumla ya vitu vinavyohesabika | ng'ombe, mbuzi, zizi, ndama |
| Nomino za jamii | jina moja la kundi la vitu au viumbe vingi | kundi (la mbuzi), familia, umati (wa watu) |
| Nomino dhahania | majina ya mambo yasiyoshikika wala kuonekana | afya, usafi, heshima, uzuri |
| Nomino za wingi (zisizohesabika) | vitu vinavyopimwa badala ya kuhesabiwa | maji, maziwa, mafuta, unga |
Grammar note: “dhahania” = abstract, “za jamii” = collective, “zisizohesabika” = uncountable (mass) nouns.
Ngeli ni kundi la nomino zinazochukua viambishi vilevile vya upatanisho (agreement) katika sentensi. Ngeli ya A-WA ina nomino za viumbe hai: watu, wanyama, ndege, wadudu na samaki. Kiambishi cha kiima (subject prefix) ni a- katika umoja na wa- katika wingi.
| Umoja | Wingi |
|---|---|
| Mfugaji anakamua ng'ombe. | Wafugaji wanakamua ng'ombe. |
| Ndama amezaliwa. | Ndama wamezaliwa. |
| Kuku mweupe ametaga yai. | Kuku weupe wametaga mayai. |
Angalia mfano wa pili na wa tatu: ndama na kuku hawabadiliki kutoka umoja kwenda wingi, lakini kitenzi na kivumishi hubadilika. Kwa hiyo ngeli ya nomino hutambuliwa kwa upatanisho wake, si kwa umbo lake tu. Wanyama wote, hata wale ambao majina yao yanaonekana kama ya ngeli nyingine, huchukua a-/wa-: Kiboko amelala. Jogoo anawika.
Vivumishi vya pekee ni mizizi mitano yenye maana maalum. Hupatana na nomino kama hivi katika ngeli ya A-WA:
| Mzizi | Umoja | Wingi | English |
|---|---|---|---|
| -ingine | mfugaji mwingine | wafugaji wengine | another, other |
| -enye | mnyama mwenye afya | wanyama wenye afya | having, with |
| -enyewe | ng'ombe mwenyewe | ng'ombe wenyewe | himself, itself, themselves |
| -ote | (hutumika zaidi katika wingi) | wanyama wote | all |
| -o-ote | mtoto yeyote | watoto wowote | any |
Swali: Kamilisha: Kuku ___ (-ingine) wametoroka bandani.
Jibu:Kuku wengine wametoroka bandani. Kitenzi kina wa-, kwa hiyo kuku hapa ni wingi wa A-WA, na -ingine inakuwa wengine.
Tip
Kipimo cha haraka: weka nomino katika sentensi fupi: “___ amelala / ___ wamelala”. Ikikubali a-/wa-, iko katika ngeli ya A-WA.
Kwa -o-ote kumbuka jozi hii: yeyote (umoja) na wowote (wingi). Mtu yeyote, watu wowote.
Jibu: Ndama jike wa kwanza wa ng'ombe aliyetolewa hupewa familia nyingine jirani, kwa hiyo zawadi moja huzaa zawadi nyingi.
Jibu: (a) dhahania (b) ya pekee (c) ya wingi, isiyohesabika (d) ya jamii.
Jibu: Wafugaji wengine wamefika na mbuzi wao.
Jibu: (a) yeyote (b) wenye.
Mfano wa jibu: Mbuzi wetu anaitwa Kagabo. Ni mbuzi mwenye rangi nyeupe na nyeusi. Yeye hula majani na maganda ya ndizi. Mbuzi wengine wa kijiji humwogopa kwa sababu ana pembe ndefu. Kagabo mwenyewe hujua njia ya kurudi nyumbani jioni.
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Kusoma: “Uwase, mfugaji wa Nyagatare”: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa). Maana ya ufugaji na majina ya wachungaji yametokana na makala Ufugaji, wachangiaji wa Wikipedia ya Kiswahili, Wikipedia, leseni CC BY-SA 4.0. Yamefupishwa na Ganzaa (adapted by Ganzaa).
Picha:King of Rwanda's Inyambo cattle in Nyanza (8).jpg, Hanay, Wikimedia Commons, leseni CC BY-SA 3.0.
Msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
