Wanyamapori nchini Rwanda: ngeli ya U-I, vivumishi vya kuonyesha na vya sifa

1Kwa nini somo hili ni muhimu

Watalii kutoka pande zote za dunia huja Rwanda kuona ngagi, sokwe-mtu, simba, tembo na twiga. Utalii huleta fedha za kigeni na ajira, na hifadhi za taifa hulinda misitu na vyanzo vya maji. Katika somo hili utasoma kuhusu wanyamapori wa Rwanda, na utajifunza ngeli ya U-I pamoja na vivumishi vya kuonyesha (huu, hii, ule...) na vivumishi vya sifa (mrefu, mikubwa...).

In English: wildlife vocabulary; the U-I (m-/mi-) noun class; demonstratives and descriptive adjectives that agree with it.

2Kusoma: Hifadhi za taifa za Rwanda

Wanyamapori ni wanyama wanaoishi porini bila kufugwa na binadamu. Rwanda ina hifadhi nne za taifa zinazowalinda: Hifadhi ya Taifa ya Volkano (kaskazini), Hifadhi ya Taifa ya Nyungwe (kusini-magharibi), Hifadhi ya Taifa ya Akagera (mashariki) na Hifadhi ya Taifa ya Gishwati-Mukura (magharibi).

Katika milima ya Hifadhi ya Volkano wanaishi ngagi wa milimani (mountain gorillas). Ngagi hawa hupatikana katika nchi tatu tu duniani: Rwanda, Uganda na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ngagi wana mikono mirefu kuliko miguu yao, na mara nyingi hutembea kwa miguu minne. Matumbo yao ni makubwa kuliko vifua vyao, kwa sababu hula mimea mingi yenye nyuzi. Dume mzima hupata manyoya ya rangi ya kijivu-fedha mgongoni, na kwa hiyo huitwa “mgongo-fedha” (silverback). Kila mwaka Rwanda hufanya sherehe ya Kwita Izina, ambapo ngagi wadogo waliozaliwa hupewa majina.

Msitu wa Nyungwe ni mmojawapo wa misitu ya zamani zaidi barani Afrika. Ndani yake kuna miti mirefu, mimea ya ajabu, mito midogo na aina nyingi za nyani, kama sokwe-mtu. Juu ya miti ya msitu huu kuna daraja linaloning'inia (canopy walkway) linalowawezesha wageni kutembea juu ya miti na kuuona msitu kutoka juu.

Hifadhi ya Akagera ni tofauti: ina mbuga za nyasi, maziwa na vinamasi. Huko wanaishi tembo, twiga, pundamilia, nyati, viboko, simba na vifaru. Simba na vifaru walirudishwa Akagera baada ya kutoweka huko kwa miaka mingi.

Wanyamapori wana umuhimu mkubwa. Huwavutia watalii, na sehemu ya fedha za utalii hutumiwa kujenga shule, barabara na vituo vya afya katika vijiji vinavyozunguka hifadhi. Misitu hulinda vyanzo vya mito. Kwa sababu hiyo, uwindaji haramu ni kosa kubwa, na kila raia ana wajibu wa kuwalinda wanyama hawa.

Imeandikwa na Ganzaa. Habari kuhusu umbo la ngagi zimetokana na makala “Ngagi” ya Wikipedia ya Kiswahili.

3Msamiati

Angalia: maziwa ni wingi wa ziwa (lakes), lakini pia ni kinywaji (milk). Muktadha ndio unaoonyesha maana.

4Sarufi (1): ngeli ya U-I

Angalia sentensi hii kutoka kwenye habari: Ndani yake kuna miti mirefu, mimea ya ajabu na mito midogo. Nomino mti, mmea na mto ziko katika ngeli ya U-I. Nyingi huanza na m- au mw- katika umoja, na mi- katika wingi. Mara nyingi ni vitu visivyo na uhai: miti na mimea, sehemu za mwili na vitu vya asili.

Kiambishi cha kiima ni u- katika umoja na i- katika wingi:

• Mti umeanguka. → Miti imeanguka.
• Mto unatiririka. → Mito inatiririka.

Tahadhari: usiamue ngeli kwa herufi ya kwanza tu. Mnyama huanza na m-, lakini ni kiumbe hai, kwa hiyo yuko katika A-WA: Mnyama mkubwa amelala, lakini Mti mkubwa umeanguka.

5Sarufi (2): vivumishi vya kuonyesha

Mifano: Mti huu ni mrefu. Miti hii ni mirefu. Msitu ule una ngagi. Misitu ile ina ngagi.

6Sarufi (3): vivumishi vya sifa

• Mizizi inayoanza na konsonanti huchukua m- (umoja) na mi- (wingi): mti mrefu → miti mirefu; mlima mkubwa → milima mikubwa; mto mdogo → mito midogo; msitu mzuri → misitu mizuri.
• Mizizi inayoanza na irabu huchukua mw- (umoja) na my- (wingi): mkono mweusi → mikono myeusi; mkono mwekundu → mikono myekundu. Lakini -ingi huwa mingi: misitu mingi.

Mfano uliofanyiwa kazi

Swali: Andika katika wingi: Mlima ule mrefu umefunikwa na msitu mzito.

Jibu:Milima ile mirefu imefunikwa na misitu mizito. Kila neno linalopatana na nomino hubadilika: ule → ile, mrefu → mirefu, u- → i- katika kitenzi, na msitu mzito → misitu mizito.

Mazoezi (jibu liko chini ya kila swali)