Teknolojia Katika Mawasiliano
Senior 2 · Kiswahili
Teknolojia Katika Mawasiliano
Lesson 1 of 5
25 min
Familia nyingi nchini Rwanda zina simu ya mkononi. Tunaitumia kupiga simu, kutuma ujumbe, kulipa kwa pesa ya simu na kujifunza. Lakini simu pia huleta hatari: walaghai, muda wa masomo unaopotea, na kukosa usingizi. Katika somo hili utasoma onyesho fupi la tamthilia kuhusu matumizi ya simu, utajifunza msamiati wa simu, na utajifunza vitenzi vinavyoishia kwa -i, -u na -e (kufikiri, kujibu, kusamehe), ambavyo hufuata kanuni tofauti na vitenzi vya -a.
In English: a short play about mobile phone use, phone vocabulary, and verbs ending in -i, -u or -e (mostly from Arabic), whose final vowel never changes.
WAHUSIKA: KEZA (mwanafunzi wa kidato cha pili, miaka 14); MUGISHA (kaka yake, miaka 17); MAMA KEZA (mfanyabiashara sokoni).
ONYESHO LA KWANZA
(Sebuleni nyumbani kwa Mama Keza, Kimironko, Kigali. Ni saa nne usiku. Keza ameketi kwenye kochi, ameshika simu ya mama yake. Vitabu vyake viko mezani, havijafunguliwa. Mwanga wa simu unamulika uso wake.)
KEZA:(akicheka peke yake) Haha! Video hii inachekesha kweli! Ngoja niitume kwa kikundi cha darasa.
MUGISHA:(akiingia na kikombe cha chai) Keza, bado uko macho? Si ulisema una zoezi la hisabati?
KEZA: Nitalifanya kesho asubuhi. Nimesahau hata swali lenyewe.
MUGISHA: Umesahau? Kila siku unasahau. Simu hii itakula muda wako wote.
(Simu inalia. Keza anatazama skrini.)
KEZA:(akisoma kwa sauti) “Hongera! Umeshinda Frw 1,000,000! Tuma namba ya siri ya pesa ya simu sasa hivi ili upokee zawadi yako.” (anaruka kwa furaha) Siamini! Mugisha, nimeshinda milioni moja!
MUGISHA: Subiri kwanza. Fikiri kidogo. Ulishiriki shindano lipi?
KEZA:(akifikiri) Sikumbuki… Lakini ujumbe unasema nimeshinda!
(Mama Keza anaingia, amechoka.)
MAMA KEZA: Kelele hizi ni za nini usiku huu?
KEZA: Mama, nimeshinda milioni moja! Wanataka tu namba ya siri ya akaunti yako ya pesa ya simu ili wanitumie pesa. Niambie namba yako!
MAMA KEZA:(anachukua simu, anasoma ujumbe, kisha anatikisa kichwa) Mwanangu, huu ni ulaghai. Walaghai hutuma ujumbe kama huu kila siku. Hakuna kampuni halali inayoomba namba ya siri. Ningeitoa, wangechukua pesa zote za biashara yangu.
KEZA:(kwa aibu) Nisamehe, Mama. Sikujua.
MAMA KEZA: Nimekusamehe. Lakini sikiliza: simu ni chombo kizuri. Mimi huitumia kupokea malipo ya wateja wangu, Mugisha huitumia kusoma vitabu vya mtandaoni, na wewe unaweza kuitumia kujifunza Kiswahili. Tatizo si simu; tatizo ni jinsi tunavyoitumia.
MUGISHA: Na ukikaa nayo hadi usiku wa manane, kesho darasani utahitaji nguvu ambazo hutakuwa nazo.
MAMA KEZA: Kwa hiyo tuweke kanuni mpya. Kuanzia leo, simu zote zitalala sebuleni saa tatu usiku. Mnakubali?
KEZA NA MUGISHA:(kwa pamoja) Tunakubali!
KEZA:(akifungua kitabu cha hisabati) Sasa nimekumbuka swali la zoezi. Nitalijibu kabla ya kulala.
(Keza anaanza kuandika. Mama anazima taa kubwa na kuwasha taa ndogo ya mezani. Pazia linafungwa polepole.)
MWISHO WA ONYESHO LA KWANZA
Tamthilia ya mfano: Imeandikwa na Ganzaa. Wahusika ni wa kubuni.
| Neno | Maana kwa Kiswahili | English |
|---|---|---|
| simu ya mkononi | simu inayobebwa mfukoni | mobile phone |
| simu janja | simu yenye intaneti na programu | smartphone |
| ujumbe mfupi | maandishi mafupi yanayotumwa kwa simu | text message, SMS |
| pesa ya simu | huduma ya kutuma na kupokea fedha kwa simu | mobile money |
| namba ya siri | tarakimu za siri za kufungua akaunti | PIN |
| ulaghai | udanganyifu wa kupata mali ya mtu | fraud, scam |
| mlaghai (walaghai) | mtu anayedanganya ili kuiba | fraudster |
| mtandao | intaneti; pia mfumo wa kampuni ya simu | internet, network |
| skrini | uso wa simu unaoonyesha picha na maandishi | screen |
| usiku wa manane | katikati ya usiku | midnight |
| maelekezo ya jukwaa | maneno ya italiki katika mabano yanayoeleza mahali na matendo | stage directions |
| pazia | kitambaa kinachofunga jukwaa | curtain |
Vitenzi vingi vya Kiswahili huishia kwa -a (kusoma, kucheka). Lakini vingine, hasa vilivyotoka katika Kiarabu, huishia kwa -i, -u au -e: kufikiri, kurudi, kusubiri, kuamini, kuhitaji; kujibu, kusahau, kujaribu, kuharibu; kusamehe, kustarehe.
| Umbo | Kitenzi cha -a (kusoma) | kujibu | kufikiri | kusamehe |
|---|---|---|---|---|
| Nyakati za kawaida | anasoma, alisoma, atasoma | anajibu, alijibu, atajibu | anafikiri, alifikiri | anasamehe, amesamehe |
| Ukanushi wa wakati uliopo | hasomi (-a → -i) | hajibu | hafikiri | hasamehe |
| Hali ya kutaka | asome (-a → -e) | ajibu | afikiri | asamehe |
| Amri ya wingi | someni | jibuni | fikirini | sameheni |
Kutoka kwenye tamthilia: Nisamehe (hali ya kutaka: ni- + samehe, bila mabadiliko); Siamini! (ukanushi wa kuamini: irabu -i inabaki); Fikiri kidogo na Subiri kwanza (amri).
Grammar note: with -a verbs you change the last vowel in the negative present (-i) and the subjunctive (-e). With -i, -u and -e verbs you change nothing.
Swali: Kanusha: Keza anajibu ujumbe.
Jibu:Keza hajibu ujumbe. Kiambishi a- kinakuwa ha-, na -na- kinaondoka. Kitenzi jibu kinaishia kwa -u, kwa hiyo hakibadiliki. Hajibi ni kosa.
Tip
Ni -a pekee inayobadilika. Kabla ya kukanusha au kuandika hali ya kutaka, angalia herufi ya mwisho ya kitenzi. Ikiwa ni -i, -u au -e, iache kama ilivyo: hafikiri, hajibu, hasamehe; afikiri, ajibu, asamehe.
Usalama wa simu: usimpe mtu yeyote namba yako ya siri, hata akisema umeshinda zawadi.
Jibu: Kwa sababu hakuna kampuni halali inayoomba namba ya siri, na Keza hakushiriki shindano lolote.
Jibu: Simu zote zitalala sebuleni kuanzia saa tatu usiku.
Jibu: Mugisha harudi mapema.
Jibu: tujibu.
Jibu: (a) fikirini (b) sameheni (c) subirini.
Mfano wa jibu: Ninapopokea ujumbe wa ajabu, kwanza nafikiri. Sijibu ujumbe wa watu nisiowajua. Sisahau kuchaji simu kabla ya safari. Nikimkosea mtu kwa ujumbe, namwambia, “Nisamehe.” Simu haiharibu masomo yangu kwa sababu naitumia kwa kiasi.
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Maandishi yote ya somo hili (tamthilia “Simu ya Keza”, msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini): Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa). Hakuna chanzo cha nje kilichotumiwa.
