Maana ya tamthilia na maandalizi ya jukwaa: minyambuliko ya vitenzi vya -i, -u, -e

1Kwa nini somo hili ni muhimu

Shule nyingi hushiriki mashindano ya maigizo, na mitihani ya Kiswahili huuliza kuhusu sifa za tamthilia. Kuigiza mbele ya watu pia hujenga ujasiri na ustadi wa kuzungumza. Katika somo hili utajifunza maana na sifa za tamthilia, jinsi ya kuandaa jukwaa ili kuigiza “Simu ya Keza”, na minyambuliko (derived forms) ya vitenzi vya -i, -u na -e.

2Kusoma: Tamthilia ni nini?

Tamthilia (pia tamthiliya) ni kazi ya fasihi inayosimulia hadithi kwa njia ya mazungumzo ya wahusika, ili iigizwe mbele ya watu. Neno hili limetoka katika Kiarabu. Tunaweza kuiona tamthilia katika ukumbi wa maonyesho au katika televisheni, au kuisikiliza redioni. Pia tunaweza kuisoma kitabuni.

Watu wanaoigiza tamthilia huitwa waigizaji. Wao husimama juu ya jukwaa, na watu wanaowatazama huitwa hadhira. Mwongozaji huwasaidia waigizaji na kuwaeleza jinsi mchezo unavyotakiwa kuchezwa. Bila hadhira, uigizaji haujakamilika.

Tamthilia ya kisasa hugawanyika katika matendo (acts), na kila tendo lina maonyesho (scenes) madogo. Mazungumzo ya tamthilia huwa mafupi, na hujenga mgogoro, yaani tatizo au mvutano kati ya wahusika. Mwandishi huandika pia maelekezo ya jukwaa: maelezo kuhusu mahali, mavazi na matendo ya wahusika. Waigizaji huyasoma, lakini hawayatamki mbele ya hadhira.

Mandhari ya jukwaani ni muhimu sana: taa, giza, sauti, mapambo na vifaa lazima vilingane na ujumbe wa mchezo ili hadhira iamini kinachoigizwa. Jukwaa likiwa dogo au likipangwa vibaya, waigizaji hushindwa kuigiza vizuri.

Imetoholewa na kurahisishwa na Ganzaa kutoka makala “Tamthilia” ya Wikipedia ya Kiswahili.

3Sifa za tamthilia

• Huandikwa kwa mazungumzo: jina la mhusika, nukta mbili, kisha maneno yake.
• Ina wahusika wanaojitokeza kwa maneno na matendo yao.
• Hugawanywa katika matendo na maonyesho.
• Ina maelekezo ya jukwaa.
• Hujengwa juu ya mgogoro.
• Hukamilika inapoigizwa mbele ya hadhira.

4Maandalizi ya jukwaa: kuigiza “Simu ya Keza”

1. Kusoma na kugawa wahusika: kikundi kinasoma mchezo wote, kisha mwongozaji anachagua waigizaji wa Keza, Mugisha na Mama Keza.
2. Mazoezi: waigizaji wanakariri maneno yao na kujifunza sauti, ishara na mahali pa kusimama.
3. Jukwaa: mbele ya darasa; mlango wa kuingilia upande mmoja; hadhira ione kila mhusika.
4. Vifaa: kochi au viti viwili, meza, vitabu, simu, kikombe na taa ndogo.
5. Maleba (mavazi ya waigizaji): nguo za nyumbani kwa Keza na Mugisha, kitenge kwa Mama Keza.
6. Taa na sauti: mwanga hafifu kuonyesha usiku; mlio wa simu kutoka simu halisi.
7. Mwanzo na mwisho: pazia, au mtu anayetangaza “Onyesho la kwanza” na “Mwisho”.

5Msamiati

6Sarufi: minyambuliko ya vitenzi vya -i, -u na -e

Kunyambua kitenzi ni kukiongezea viambishi ili kupata maana mpya. Katika vitenzi vya -i, -u na -e, irabu ya mwisho bado inabaki, na kiambishi kipya kinaongezwa baada yake.

Kauli ya kutendwa ya vitenzi vya -u: ikiwa kabla ya -u kuna konsonanti, ongeza -iwa (jibu → jibiwa, haribu → haribiwa). Ikiwa kabla ya -u kuna irabu, ongeza -liwa (sahau → sahauliwa, dharau → dharauliwa). Vitenzi vya -e huchukua -wa (samehe → samehewa).

Mfano uliofanyiwa kazi

Swali: Andika katika kauli ya kutendwa: Keza alisahau zoezi.

Jibu:Zoezi lilisahauliwa na Keza. Kitu kilichotendewa (zoezi) kinakuwa kiima: zoezi ni LI-YA, kwa hiyo kitenzi kinaanza na li-. Kabla ya -u ya sahau kuna irabu (a), kwa hiyo tunaongeza -liwa.

Mazoezi (jibu liko chini ya kila swali)