Matumizi ya tarakilishi: mpango wa kompyuta kwa kila mtoto na wakati wa mazoea

1Kwa nini somo hili ni muhimu

Tarakilishi (kompyuta) zimeingia katika shule, ofisi, benki na hospitali za Rwanda. Mwanafunzi anayejua kuzitumia ana nafasi nzuri zaidi ya kuendelea na masomo na kupata kazi. Katika somo hili utasoma kuhusu matumizi ya tarakilishi shuleni, utajifunza msamiati wa kompyuta kwa Kiswahili, na utajifunza wakati wa mazoea (hu-), ambao hueleza mambo tunayoyafanya kwa kawaida.

In English: computer vocabulary in Kiswahili, and the habitual tense hu- (“usually, regularly”).

2Kusoma: Tarakilishi shuleni kwetu

Neno tarakilishi ni jina la Kiswahili la kompyuta. Tarakilishi ni mashine ya kielektroniki inayopokea taarifa, kuzichakata, kuzihifadhi na kutoa matokeo. Watu wengi huiita kompyuta tu.

Miaka kadhaa iliyopita, Rwanda ilijiunga na mpango wa kimataifa unaoitwa One Laptop per Child, yaani tarakilishi moja kwa kila mtoto. Kupitia mpango huu, shule nyingi za msingi zilipokea tarakilishi ndogo za rangi ya kijani na nyeupe zilizotengenezwa kwa ajili ya watoto. Lengo lilikuwa kuwasaidia watoto kujifunza kusoma, kuandika, kuhesabu na kutumia teknolojia tangu wakiwa wadogo.

Ishimwe ni mwanafunzi wa kidato cha pili. “Shuleni kwetu kuna maabara ya kompyuta yenye tarakilishi arobaini,” anaeleza. “Kila Jumanne sisi huenda huko kwa somo la TEHAMA. Mwalimu hutuonyesha jinsi ya kuchapa barua, kuhifadhi faili na kutafuta habari mtandaoni. Mimi hupenda sana kutafuta maana za maneno ya Kiswahili katika kamusi ya mtandaoni.”

Mdogo wake, Gatete, yuko darasa la tano katika shule ya msingi iliyo karibu. Shule yake bado hutumia tarakilishi ndogo za mpango ule. “Watoto hao hujifunza haraka kuliko sisi,” Ishimwe anasema huku akicheka. “Gatete huniuliza maswali ya kompyuta ambayo hata mimi sijui majibu yake!”

Hata hivyo, Ishimwe anajua kwamba tarakilishi zina changamoto zake. Katika baadhi ya vijiji umeme hukatika mara kwa mara, tarakilishi huharibika zisipotunzwa vizuri, na baadhi ya wanafunzi hutumia muda mwingi kucheza michezo badala ya kujifunza. “Tarakilishi ni kama jembe,” anasema. “Jembe halilimi peke yake; mkulima ndiye hulima. Vivyo hivyo, tarakilishi haikufundishi kama hutaki kujifunza.”

Imeandikwa na Ganzaa. Ishimwe na Gatete ni wahusika wa kubuni.

3Msamiati

4Sarufi: wakati wa mazoea

Angalia: Kila Jumanne sisi huenda huko. Mwalimu hutuonyesha… Kiambishi hu- huonyesha jambo linalofanyika kwa kawaida, mara kwa mara, au ukweli wa kudumu. Huu ni wakati wa mazoea.

• Hu- hakibadiliki kwa nafsi:mimi husoma, wewe husoma, yeye husoma, sisi husoma, ninyi husoma, wao husoma. Kwa sababu hii mara nyingi tunaweka kiwakilishi au nomino ili kuonyesha ni nani.
• Hu- hakibadiliki kwa ngeli:Umeme hukatika. Tarakilishi huharibika. Mkulima hulima.
• Vitenzi vya silabi moja hupoteza ku-: hula, hunywa, huja (kama ulivyojifunza katika mada ya kwanza).
• Kiambishi cha mtendwa hukaa baada ya hu-: hutuonyesha, huniuliza.
• Mara nyingi huambatana na vielezi vya idadi: kila siku, kwa kawaida, mara nyingi, mara kwa mara.
• Njia nyingine ya mazoea ni huwa + wakati uliopo: Mimi huwa ninasoma usiku.

Mfano uliofanyiwa kazi

Swali: Badilisha kuwa wakati wa mazoea: Ishimwe anatafuta maneno kwenye kamusi ya mtandaoni.

Jibu:Ishimwe hutafuta maneno kwenye kamusi ya mtandaoni. Viambishi a- na -na- vinaondoka, na hu- kinachukua nafasi yao. Tunaweza kuongeza kila siku ili kusisitiza mazoea.

Mazoezi (jibu liko chini ya kila swali)