Umuco Nyarwanda
Senior 1 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 2 of 3
25 min
Kera, nta televiziyo cyangwa telefoni zabagaho. Nimugoroba, abagize umuryango bicaraga iruhande rw'iziko, maze abakuru bakabacira imigani. Iyo migani yarashimishaga, ariko cyane cyane yigishaga abana indangagaciro: kumvira, kuvugisha ukuri, ubutwari n'ubwenge.
Uyu munsi urasoma umugani w'abakobwa batatu bagiye gutashya mu ishyamba ririmo inzoka iteye ubwoba. Hanyuma uziga umugani muremure: icyo ari cyo, uturango twawo, n'uko bawuca.
Inkuru ya Joseph Sanchez Nadimo, yahinduwe mu Kinyarwanda na Sylvestre Ntabajyana, ikaba yaratangajwe na African Storybook. Ganzaa yakosoye imyandikire, kandi yongeramo intangiriro n'iherezo by'umugani muremure.
Kera habayeho umudugudu witwaga Sinyaruka, wari uzengurutswe n'imisozi. Mu ishyamba ryari kuri iyo misozi habaga inzoka nyinshi. Muri zo harimo ikiyoka kinini abaturage bari barise Kimizi. Icyo kiyoka cyari cyarateye abantu ubwoba, kuko cyamiraga bunguri ihene n'intama nzima.
Umunsi umwe, abakobwa batatu bavukana, Mutesi, Kayitesi na Keza, bagiye mu ishyamba gutashya. Nyirakuru arababwira ati: «Mwitondere cya kiyoka kitwa Kimizi. Nta kindi kintu mugomba gukura mu ishyamba uretse inkwi.» Muri abo bakobwa, Keza ni we wenyine utateze amatwi inama za nyirakuru.
Abakobwa bapfunyika amata, imineke, ibijumba n'amazi. Bafata imigozi yo guhambira inkwi n'umuhoro utyaye wo kuzitema, maze berekeza mu ishyamba, bagenda baganira. Bageze kure, Mutesi, wari mukuru muri bo, arababwira ati: «Nimuceceke! Tugeze hafi y'aho Kimizi aba.»
Kayitesi abona ikintu kirabagirana mu byatsi, ati: «Nimurebe! Ariya ni amenyo ya zahabu ya Kimizi!» Mutesi aramwibutsa ati: «Mwibuke ibyo nyogokuru yatubwiye: nta kindi tugomba gukura muri iri shyamba uretse inkwi.» Ariko Keza aravuga ati: «Nge sinemera ibyo nyogokuru yavuze. Yabivuze kugira ngo atubuze kwifatira ibyo dushaka. Ariya menyo ya zahabu ndayatwaye.» Bakuru be baramubwira bati: «Keza, twakuburiye!» Ntiyabyitaho.
Hashize akanya, Kimizi aza gushaka amenyo ye ya zahabu. Asanga yabuze, ararakara cyane. Yumva abakobwa baganira baseka, maze yihisha inyuma y'urutare ruri iruhande rw'inzira bari bunyuremo batashye.
Abakobwa bataha bikoreye inkwi ku mutwe. Bageze muri ya nzira, bumva ijwi rigira riti: «Sss!» Babona Kimizi yasamye cyane, yiteguye kubarya. Bagira ubwoba bwinshi.
Kimizi arababaza ati: «Ni nde watwaye amenyo yange ya zahabu?» Habura usubiza. Nuko arababwira ati: «Ngiye kubagerageza. Umwere muri mwe araririmba neza, adakoze ikosa. Ariko uwanyibye amenyo araririmba nabi, kandi ni we uzaba ifunguro ryange!»
Mutesi atangira kuririmba mu ijwi ryiza ati:
«Si nge, si nge ufite amenyo yawe,
Uyafite aracyari inyuma!»
Kayitesi na we aririmba iyo ndirimbo, aririmba neza. Hanyuma igihe cya Keza kiragera. Agira ubwoba, yigira imbere atangira kuririmba, ariko ijwi riramutenguha, n'amagambo ayavuga nabi. Kimizi aramukankamira ati: «Ntushobora kuririmba nka bakuru bawe?» Ako kanya amenya ko Keza ari we wamwibye.
Kimizi arasama ngo amire Keza. Keza apfukama, amusubiza amenyo ye, maze aramwinginga ati: «Mbabarira! Sinzongera gufata ibitari ibyange!» Kimizi aramubabarira. Kuva ubwo, Keza azinukwa gufata ikintu atahawe, kandi atangira kumvira inama z'abakuru.
Si nge wahera, hahera umugani.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| gutashya | gushaka inkwi zo gucana |
| ikiyoka | inzoka nini cyane |
| kumira bunguri | kumira ikintu cyose icyarimwe, utagikanjakanje |
| gupfunyika | gushyira ikintu mu kintu kigipfuka (urupapuro, ikibabi, umwenda) kugira ngo ugitware |
| kurabagirana | kumurika cyane, kwaka nk'izuba cyangwa zahabu |
| gusama | kwasamura umunwa cyane |
| umwere | umuntu utagira icyaha |
| gutenguha | kutagira icyo umarira uwakwizeraga (ijwi rye «ryamutengushye»: ryanze kumvikana neza) |
| gukankamira | kubwira umuntu nabi mu ijwi rikaze |
| kuzinukwa | kureka burundu ikintu kubera isomo wakuye mu byakubayeho |
Kimizi yari iki, kandi kuki abaturage bayitinyaga?
Igisubizo: Yari ikiyoka kinini cyabaga mu ishyamba. Abaturage bagitinyaga kuko cyamiraga bunguri ihene n'intama nzima.
Nyirakuru yahaye abakobwa iyihe nama?
Igisubizo: Kwitondera Kimizi, no kudakura mu ishyamba ikindi kintu uretse inkwi.
Kimizi yakoresheje ubuhe buryo kugira ngo amenye uwamwibye?
Igisubizo: Yasabye buri mukobwa kuririmba, avuga ko umwere aririmba neza naho uwamwibye akaririmba nabi.
Keza yahindutse ate nyuma y'ibyamubayeho?
Igisubizo: Yazinutswe gufata ikintu atahawe, kandi atangira kumvira inama z'abakuru.
Gereranya imyitwarire ya Mutesi n'iya Keza.
Igisubizo: Mutesi yumviye inama za nyirakuru kandi yibutsa abandi kuzubahiriza. Keza yasuzuguye izo nama, afata ibitari ibye, bimushyira mu kaga.
Ni izihe ndangagaciro z'umuco nyarwanda uyu mugani wigisha?
Igisubizo: Kumvira inama z'abakuru, ubunyangamugayo (kudafata ibitari ibyawe), no kwemera ikosa ugasaba imbabazi.
Umugani muremure ni inkuru y'impimbano yo mu buvanganzo nyemvugo: abakurambere bayihimbye kera, igahererekanywa mu magambo avugwa kuva ku gisekuru kimwe kugera ku kindi, itanditswe. Ucibwa cyane cyane nimugoroba mu gitaramo, ugamije gushimisha no kwigisha.
Ntukawitiranye n'umugani mugufi, ari wo nteruro ngufi ikubiyemo inama cyangwa ubwenge, nka «Abishyize hamwe nta kibananira». Umugani muremure wo ni inkuru yuzuye, ifite intangiriro, igihimba n'iherezo.
| Akarango | Icyo bivuze | Urugero muri «Inzoka Kimizi» |
|---|---|---|
| Intangiriro yihariye | Utangirwa n'amagambo nka «Kera habayeho...» cyangwa «Habayeho...» | «Kera habayeho umudugudu witwaga Sinyaruka...» |
| Iherezo ryihariye | Urangizwa n'imvugo «Si nge wahera, hahera umugani.» | Umugani urangizwa n'iyo mvugo. |
| Igihe n'ahantu bidasobanutse | «Kera», «umunsi umwe», ahantu hatazwi neza | Sinyaruka, «umunsi umwe» |
| Abakinankuru badasanzwe | Abantu, inyamaswa n'ibintu bivuga cyangwa bifite ububasha budasanzwe | Kimizi avuga kandi agacira abantu urubanza |
| Ibitangaza | Ibintu bidashoboka mu buzima busanzwe | Inzoka ifite amenyo ya zahabu |
| Indirimbo cyangwa amasubiramo | Indirimbo ngufi isubirwamo n'abakinankuru | «Si nge, si nge ufite amenyo yawe...» |
| Inyigisho | Umugani uhora ugamije kwigisha | Kumvira abakuru no kudafata ibitari ibyawe |
Soma iyi ntangiriro: «Habayeho umusaza wari utunze inka imwe gusa, ariko iyo nka yavugaga nk'umuntu.»
Intangiriro yihariye: «Habayeho...». Igihe kidasobanutse: ntihavugwa umwaka cyangwa itariki. Igitangaza: inka ivuga nk'umuntu. Nubwo tutarasoma igice gisigaye, dushobora kwemeza ko iyi ari intangiriro y'umugani muremure.
Tip
Uko wabyibuka: umugani muremure = «Kera habayeho» + abakinankuru badasanzwe + ibitangaza + indirimbo + inyigisho + «Si nge wahera, hahera umugani».
Umugani mugufi ni interuro imwe y'ubwenge; umugani muremure ni inkuru yuzuye.
Hitamo umugani muremure: «Inzoka Kimizi», uwo wabwiwe n'abakuru iwanyu, cyangwa uwo wihimbiye. Witoze kuwuca mu minota itatu cyangwa ine imbere ya bagenzi bawe. Genzura ibi bikurikira:
Urugero rw'intangiriro n'iherezo:
«Kera habayeho urukwavu n'akanyamasyo byari inshuti magara. Umunsi umwe, byiyemeza guhiganwa kwiruka...» (...) «Nuko kuva ubwo, urukwavu ntirwongera gusuzugura abandi. Si nge wahera, hahera umugani.»
Vuga uturango tune tw'umugani muremure tugaragara muri «Inzoka Kimizi».
Igisubizo: Intangiriro «Kera habayeho», inzoka ivuga (umukinankuru udasanzwe), amenyo ya zahabu (igitangaza), indirimbo «Si nge, si nge...», inyigisho yo kumvira abakuru, n'iherezo «Si nge wahera, hahera umugani».
Tandukanya umugani muremure n'umugani mugufi, utange urugero rwa buri umwe.
Igisubizo: Umugani mugufi ni interuro ngufi y'ubwenge («Inkingi imwe ntigera inzu»); umugani muremure ni inkuru y'impimbano yuzuye («Inzoka Kimizi»).
Andika intangiriro y'umugani wawe mu nteruro ebyiri, ukoresheje intangiriro yihariye n'igitangaza kimwe.
Urugero rw'igisubizo: «Kera habayeho umwana w'imfubyi witwaga Gatoto. Umunsi umwe, igiti cyo mu rugo rwabo kimubwira kiti: 'Ntugire ubwoba, nzakurinda.'»
Ni iki cyari kubaho iyo Keza yumvira nyirakuru?
Igisubizo: Ntiyari gutwara amenyo ya Kimizi, bityo ntiyari guhura n'akaga ko kumirwa; abakobwa bose bari gutaha amahoro.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: Inzoka Kimizi, wanditswe na Joseph Sanchez Nadimo, uhindurwa mu Kinyarwanda na Sylvestre Ntabajyana, ushushanywa na Rob Owen. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2015), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yawutunganyije: yakosoye imyandikire, ihuza ubwumvikane bw'izina «Kimizi», yongeraho intangiriro «Kera habayeho» n'iherezo «Si nge wahera, hahera umugani», kandi yongeraho ko Keza yasubije amenyo.
Inyigisho z'umugani muremure, ingero, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
