Umuco Nyarwanda
Senior 1 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 3 of 3
25 min
Mu muco nyarwanda, kwakira neza umushyitsi ni ikimenyetso cy'ubupfura. Kera, iyo umugenzi yabaga yijimiwe mu nzira, yashoboraga gukomanga ku rugo atazi, akakirwa, akarara, bukeye bakamuherekeza. Mu gitaramo cya nimugoroba, abashyitsi n'abo mu rugo basangiraga ibiganiro, imigani n'ibisakuzo.
Uyu munsi urasoma inkuru y'umusore wayobye bwije, n'uko umuryango atazi wamwakiriye. Hanyuma uziga ibisakuzo: icyo ari cyo, uturango twabyo, n'amategeko yo gusakuzanya.
Byanditswe na Ganzaa. Ibisakuzo bibiri bya mbere muri iyi nkuru ni ibya kera bizwi na benshi; ibindi bibiri byahimbiwe iyi nkuru.
Imvura y'umuhindo yari imaze iminsi igwa. Umusore witwa Rukundo yari avuye i Rubavu, agiye gusura nyirarume Nsengimana utuye mu Karere ka Nyaruguru. Bisi yamusize ku muhanda munini ku mugoroba, maze akomeza n'amaguru. Bwije ataragera kwa nyirarume. Imvura iramunyagira, kandi ntiyari akizi neza inzira.
Abonye urumuri mu rugo rwari hafi y'inzira, arakomanga. Umugabo witwa Habineza arakingura. Rukundo aramusuhuza mu kinyabupfura, amubwira ko yayobye. Habineza aramwakira ati: «Injira, mwana wange, ntiwaguma mu mbeho.» Umugore we, Mukamusoni, amuzanira intebe n'igitambaro cyo kwihanagura, maze amuha amazi ashyushye yo gukaraba.
Habineza ntiyihutiye kumubaza byinshi; yabanje kumureka aruhuka. Mukamusoni azana igikoma gishyushye, arakimuzimanira. Nyuma y'aho, umuryango wose usangira na we ifunguro rya nimugoroba: ibijumba, ibishyimbo n'imboga. Ni bwo Habineza amubajije aho avuye n'aho agana. Rukundo amubwiye ko ari mwishywa wa Nsengimana, Habineza araseka ati: «Nsengimana turaziranye cyane! Ejo mu gitondo, umuhungu wange azakugezayo.» Hanyuma afata terefone, amenyesha Nsengimana ko mwishywa we ameze neza.
Muri iryo joro, abana ba Habineza, Ineza na Gisa, basaba se ko bataramana n'umushyitsi. Sekuru wabo, umusaza Rutagengwa, yicara iruhande rw'iziko, ati: «Reka dusakuze!» Abana bati: «Yego!»
Ineza atangira ati: «Sakwe sakwe!» Abandi bati: «Soma!» Ati: «Nagutera inzu itagira urugi.» Gisa ahita asubiza ati: «Ni igi!» Bose bamukomera amashyi.
Gisa na we ati: «Sakwe sakwe!» Bati: «Soma!» Ati: «Nagutera icyambuka amazi kitagira amaguru.» Ineza aratekereza gato, maze ati: «Ni ijwi! Ijwi ryambuka umugezi rikagera hakurya, kandi nta maguru rigira.» Bamukomera amashyi.
Sekuru na we ati: «Sakwe sakwe!» Bati: «Soma!» Ati: «Nagutera ikintu kizamuka buri gihe, ariko ntikigere kimanuka.» Abana bararebana, barabura. Rukundo na we arabura, maze aravuga ati: «Kimpe!» Sekuru araseka, ati: «Ngicyo! Ni imyaka y'umuntu: uko bukeye uba ukuze, kandi ntushobora gusubira inyuma.» Bose baraseka, bemera ko sekuru abatsinze.
Rukundo na we ati: «Sakwe sakwe!» Bati: «Soma!» Ati: «Nagutera icyawe, abandi bagikoresha kukurusha.» Habineza aratekereza, maze ati: «Ni izina ryawe! Ni iryawe, ariko abandi ni bo barivuga kenshi bakuhamagara.» Bose bashima umushyitsi wazanye igisakuzo gishya.
Sekuru asoza igitaramo ababwira ati: «Ibisakuzo bitoza gutekereza vuba no kwitegereza, kandi bihuza abantu. Uyu munsi twakiriye umushyitsi, none atwigishije n'igisakuzo gishya.»
Bukeye, Gisa aherekeza Rukundo kwa nyirarume. Nyuma y'icyumweru, Nsengimana na Rukundo baza kwa Habineza bazanye igitebo k'imbuto, baje gushimira. Kuva ubwo, iyo miryango yombi iba inshuti. Koko, ineza ugiriye umushyitsi ntipfa ubusa.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umuhindo | igihe k'imvura gitangira muri Nzeri kikageza mu Kuboza |
| kunyagirwa | kugwirwa n'imvura uri hanze |
| gukomanga | gukubita ku rugi buhoro, usaba ko bagukingurira |
| kuzimana | guha umushyitsi icyo kunywa cyangwa kurya |
| igikoma | ikinyobwa gishyushye bakora mu ifu y'amasaka, iy'uburo cyangwa iy'ibigori |
| mwishywa | umwana wa mushiki wawe (ku mugabo), cyangwa uwa musaza wawe (ku mugore) |
| gutarama | kumarana igihe nijoro muganira, mwishimisha |
| guherekeza | kujyana n'umuntu umwereka inzira cyangwa umusezera |
| urugwiro | kwakira abantu neza, ubagaragariza ubwuzu |
Kuki Rukundo yakomanze kwa Habineza?
Igisubizo: Bwari bwije, imvura imunyagira, kandi yari yayobye inzira ijya kwa nyirarume.
Vuga ibikorwa bitatu bigaragaza ko Rukundo yakiriwe neza.
Igisubizo: Bamuhaye intebe, igitambaro n'amazi ashyushye yo gukaraba; bamuzimaniye igikoma; basangira ifunguro rya nimugoroba; baramutaramiye; bukeye baramuherekeza.
Ni ikihe gisakuzo Rukundo yananiwe? Yavuze iki, maze sekuru amusubiza iki?
Igisubizo: «Nagutera ikintu kizamuka buri gihe, ariko ntikigere kimanuka.» Rukundo yavuze ati: «Kimpe!», sekuru amusubiza ati: «Ngicyo!», maze amubwira ko ari imyaka y'umuntu.
Habineza yakoze iki kugira ngo Nsengimana adahangayika?
Igisubizo: Yamuhamagaye kuri terefone, amumenyesha ko mwishywa we ameze neza.
Ni iyihe ndangagaciro y'umuco nyarwanda iganje muri uyu mwandiko? Sobanura.
Igisubizo: Urugwiro no kwakira abashyitsi. Umuryango wa Habineza wakiriye umuntu utazi, uramuzimanira, uramutaramira kandi uramuherekeza.
Muri iki gihe, ni iki umuntu yakora kugira ngo afashe umushyitsi wayobye, ariko akirinda n'ibyago?
Urugero rw'igisubizo: Kumubaza aho avuye n'aho agana, kuvugana na bene wabo kuri terefone nk'uko Habineza yabigenje, no kumenyesha umuyobozi w'umudugudu iyo bibaye ngombwa.
Igisakuzo (ibisakuzo mu bwinshi) ni umukino w'ubwenge wo mu buvanganzo nyemvugo. Umuntu avuga ikintu mu magambo y'amarenga (imvugo ihishe), abandi bagashaka icyo ayo magambo ahishe. Gusakuza cyangwa gusakuzanya ni ugukina uwo mukino.
Ibisakuzo bitoza gutekereza vuba no kwitegereza imiterere y'ibintu, bikungahaza amagambo, bishimisha kandi bihuza abantu, kandi bitoza gutega amatwi no gutegereza igihe cyawe.
Intambwe ya 1: hitamo ikintu kizwi. Urugero: inkweto.
Intambwe ya 2: shaka imiterere yacyo. Inkweto ziba ebyiri zisa; zijyana na nyirazo aho agiye hose; nijoro zisigara ku muryango.
Intambwe ya 3: bigereranye n'ikindi. Ibintu bibiri bisa kandi bihora hamwe ni nk'impanga.
Intambwe ya 4: andika interuro ngufi itangirwa na «Nagutera». «Nagutera impanga zijyana nawe aho ugiye hose, ariko nijoro zigasigara ku muryango.» Igisubizo: inkweto.
Intambwe ya 5: genzura. Igisakuzo gikoze neza ntikivuga izina ry'igisubizo, ariko gitanga ibimenyetso bihagije kugira ngo utekereza neza akimenye.
Tip
Uko wabyibuka: «Sakwe sakwe!» → «Soma!» → igisakuzo → igisubizo.
Wabuze igisubizo? Vuga uti «Kimpe!» (bisobanura ngo «mpa igisubizo»). Usakuza agusubize ati «Ngicyo!», maze akikubwire.
Mu matsinda y'abanyeshuri bane, musakuzanye. Buri wese azane ibisakuzo bibiri: kimwe yabwiwe n'abakuru iwabo, n'ikindi yihangiye akurikije intambwe z'urugero. Mwubahirize amategeko:
Sobanura igisakuzo «Nagutera inzu itagira urugi» n'igisubizo cyacyo.
Igisubizo: Igisubizo ni igi. Igi rifunze impande zose, nta hantu binjirira, nk'inzu itagira urugi.
Iyo ubuze igisubizo uvuga iki? Usakuza agusubiza iki?
Igisubizo: Uvuga uti «Kimpe!», usakuza agusubiza ati «Ngicyo!», maze akakubwira igisubizo. Aba agutsinze.
Hanga igisakuzo gifite igisubizo «izuba».
Urugero rw'igisubizo: «Nagutera umwami ubyuka mu burasirazuba, akaryama mu burengerazuba.»
Vuga ibintu bibiri wakorera umushyitsi uje iwanyu, ukurikije umuco nyarwanda.
Urugero rw'igisubizo: Kumuha intebe no kumuzimanira icyo kunywa, kumuganiriza, no kumuherekeza atashye.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Umushyitsi yakiriwe neza». Byanditswe na Ganzaa.
Ibisakuzo: «Nagutera inzu itagira urugi» na «Nagutera icyambuka amazi kitagira amaguru» ni ibisakuzo bya kera byo mu buvanganzo nyemvugo bw'Abanyarwanda. Ibindi bisakuzo byo muri iri somo byahimbwe na Ganzaa.
Inyigisho z'ibisakuzo, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
