Iterambere mu Muryango
Senior 1 · Kinyarwanda
Iterambere mu Muryango
Lesson 3 of 3
25 min
Let's begin
Umuryango ushobora kugira umurima munini n'amafaranga, ariko abawugize bakarwara indwara ziterwa n'imirire mibi. Iterambere nyaryo ry'umuryango rijyana n'ubuzima bwiza, kandi ubuzima bwiza butangirira ku isahane.
Muri iri somo urasoma umwandiko ku kamaro k'imboga n'imbuto. Hanyuma uziga amagambo fatizo agufasha kumva no kuvuga neza ubutinde n'amasaku.
Byanditswe na Ganzaa.
Ese wari uzi ko umwana urya ibiryo by'ubwoko bumwe buri munsi, nubwo byaba byinshi, ashobora kurwara indwara ziterwa n'imirire mibi? Umubiri ukeneye amoko atatu y'ibiribwa: ibitera imbaraga (nk'ibijumba, ibirayi, umuceri n'ibigori), ibyubaka umubiri (nk'ibishyimbo, amata, amagi n'inyama) n'ibirinda indwara. Imboga n'imbuto ni byo biza ku isonga mu biribwa birinda indwara.
Imboga n'imbuto bikungahaye kuri vitamini n'imyunyungugu. Vitamini A iboneka muri karoti, mu mapapayi no mu mboga z'icyatsi kibisi nka dodo; ifasha amaso kureba neza. Vitamini C iboneka mu macunga, mu nanasi no mu nyanya; ifasha umubiri kwirinda indwara. Ubutare buboneka mu mboga z'icyatsi kibisi; bufasha umubiri kwirinda kubura amaraso. Imboga n'imbuto birimo kandi amazi n'ibindi bifasha igogora.
Nyamara imiryango imwe ntirya imboga n'imbuto buri munsi. Bamwe bibwira ko zihenze, abandi bakabona ko ari ibiryo by'abana cyangwa by'abarwayi. Umuryango ushobora kwihingira imboga mu karima k'igikoni, no ku butaka buto cyane, ndetse no mu mifuka yuzuye itaka. Igiti kimwe cy'avoka cyangwa cy'umwembe gishobora guha umuryango imbuto igihe kirekire.
Uko imboga zitegurwa na byo ni ingenzi. Iyo zitetswe igihe kirekire cyane, vitamini nyinshi zirashira. Ni byiza kuzoza neza mbere yo kuzikata, no kuzitekera igihe gito. Imbuto na zo zikwiye kozwa n'amazi meza mbere yo kuribwa.
Abahanga mu by'imirire basaba ko buri funguro ryagira imboga, kandi umuntu akarya imbuto buri munsi. Imirire myiza ituma abana bakura neza, bakiga bafite imbaraga, kandi bakirinda igwingira. Umuryango urya neza ugira ubuzima bwiza; kandi umuryango ufite ubuzima bwiza ni wo ushobora gukora no gutera imbere. Ni yo mpamvu tugomba kwibwira tuti: "Turye imboga n'imbuto!"
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| imirire mibi | kurya nabi: ibiryo bidahagije cyangwa bidafite ibyo umubiri ukeneye |
| ibirinda indwara | ibiribwa bifasha umubiri kwirinda no kurwanya indwara |
| imyunyungugu | ibinyabutabire umubiri ukenera ku rugero ruto, nk'ubutare |
| kubura amaraso | indwara ituma umuntu ananirwa vuba kubera amaraso adahagije |
| igogora | uko umubiri ushwanyaguza ibyo twariye ukabikuramo intungamubiri |
| ku isonga | imbere y'ibindi, ku mwanya wa mbere |
| ifunguro | ibyo umuntu arya mu gihe kimwe (mu gitondo, saa sita, nimugoroba) |
| igwingira | kudakura neza k'umwana bitewe n'imirire mibi |
Vuga amoko atatu y'ibiribwa umubiri ukenera, utange urugero kuri buri bwoko.
Igisubizo: Ibitera imbaraga (ibijumba), ibyubaka umubiri (ibishyimbo), ibirinda indwara (imboga n'imbuto).
Ni izihe mboga n'imbuto zikungahaye kuri vitamini A, kandi ifasha iki?
Igisubizo: Karoti, amapapayi n'imboga z'icyatsi kibisi nka dodo. Ifasha amaso kureba neza.
Kuki imiryango imwe itarya imboga n'imbuto?
Igisubizo: Bamwe bibwira ko zihenze; abandi babona ko ari ibiryo by'abana cyangwa by'abarwayi.
Umuryango ufite ubutaka buto wabona ute imboga?
Igisubizo: Wakora akarima k'igikoni, ndetse ugahinga imboga mu mifuka yuzuye itaka.
Ni iki gituma vitamini zishira mu mboga?
Igisubizo: Kuzitekera igihe kirekire cyane.
Umwanditsi ahuza ate imirire myiza n'iterambere ry'umuryango?
Igisubizo: Imirire myiza itanga ubuzima bwiza; abafite ubuzima bwiza barakora, abana bakiga neza, bityo umuryango ugatera imbere.
Amagambo fatizo ni amagambo yatoranyijwe nk'ikitegererezo, yifashishwa mu kwiga ubutinde n'amasaku. Iyo uzi neza uko ijambo fatizo rivugwa, uryifashisha wumva itandukaniro, hanyuma ukagereranya naryo andi magambo.
| Inyandiko isanzwe | Inyandiko igaragaza ubutinde | Icyo twigiraho |
|---|---|---|
| amazi | amaazi | umugemo utinda (maa) |
| umwana | umwaana | umugemo utinda (waa) |
| gutaka (gusakuza) | gutaka | umugemo ubanguka (ta) |
| gutaka (kurimbisha) | gutaaka | umugemo utinda (taa) |
Aya ni amagambo fatizo y'ingenzi cyane: yandikwa kimwe mu nyandiko isanzwe, ariko ubutinde cyangwa amasaku bigatandukanya imivugire yayo n'inyito zayo.
| Ijambo | Inyito ya mbere | Inyito ya kabiri |
|---|---|---|
| gutaka | gusakuza, kurira cyane | kurimbisha (gutaaka) |
| inda | igice cy'umubiri kirimo igifu | agasimba kaba mu musatsi cyangwa mu myenda (indâ) |
| imyenda | imyambaro | amadeni |
| inkoko | itungo ritera amagi | igikoresho cyo kugosora imyaka |
| ikiraro | inzira yubatswe hejuru y'umugezi ngo abantu bambuke | inzu irazwamo amatungo |
Mu mwaka wa kabiri uziga ko amagambo nk'aya yitwa impuzashusho.
Soma interuro: "Se wa Kagabo azasana ikiraro k'ingurube." Ijambo ikiraro rivugwa rite hano?
Igisubizo: ni ikiraro cy'amatungo. Mu nyandiko isanzwe ntiturenza aho: interuro ni yo itwereka inyito.
Tip
Uko wabyibuka: fata ijambo fatizo rimwe kuri buri kintu wiga: gutaaka ku butinde, inkâ ku isaku nyejuru, amâazi ku mugemo utinda ufite ijwi rimanuka. Iyo ushidikanya ku rindi jambo, rivuge hafi y'ijambo fatizo, wumve niba bisa.
"Umucuruzi yishyuye imyenda yose yari afite." Ijambo "imyenda" risobanura iki hano?
Igisubizo: Amadeni. Inshinga "yishyuye" ni yo ibigaragaza.
"Imodoka zambuka Nyabarongo zinyuze ku kiraro." Ikiraro hano ni iki?
Igisubizo: Inzira yubatswe hejuru y'umugezi ngo abantu n'imodoka bambuke.
Andika ijambo "umwana" mu nyandiko igaragaza ubutinde, hanyuma uvuge umugemo utinda.
Igisubizo: umwaana; umugemo utinda ni "waa".
Andika interuro ebyiri zigaragaza inyito ebyiri z'ijambo "inkoko".
Igisubizo (urugero): Inkoko yacu yateye amagi atanu. Mama agosora ibishyimbo akoresheje inkoko.
Andika igika k'interuro umunani kugeza ku icumi gikangurira umuryango wawe gukora akarima k'igikoni no kurya imboga n'imbuto buri munsi. Tanga nibura impamvu eshatu. Hanyuma ugihine mu nteruro ebyiri.
Urugero rw'inshamake y'igika:
Dukwiye gukora akarima k'igikoni kuko kaduha imboga buri munsi tutazigura, kakaturinda indwara, kandi kagatuma abana bakura neza. Tuzahingamo dodo, amashu na karoti, kandi tuzajya turya n'imbuto nibura rimwe ku munsi.
Ibyo wize
Sources and credits
Umwandiko "Turye imboga n'imbuto" n'inyigisho z'amagambo fatizo byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: Harvesting amaranth plant.jpg, yafashwe na IRAGENA, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Iri somo rikoresha ibikoresho biri ku ruhushya CC BY-SA, bityo na ryo risangizwa ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
