Iterambere mu Muryango
Senior 1 · Kinyarwanda
Iterambere mu Muryango
Lesson 2 of 3
25 min
Let's begin
Iyo umuhinzi yejeje, imirimo ntirangirira mu murima. Agomba gusarura, kubara umusaruro, kuwupakira no kuwujyana ku isoko. Iyo abagize umuryango n'abaturanyi bafatanyije, iyo mirimo iroroha, kandi umusaruro ukazana iterambere.
Muri iri somo urasoma inkuru y'abana bafashije umuryango w'abahinzi b'amashu. Nyuma yayo, uzakora umwitozo wo guhina umwandiko, kandi wige amasaku.
Inkuru ya Penny Smith, yahinduwe mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana, yatangajwe na African Storybook. Ganzaa yarayihinnye kandi iyinonosora.
Nyina wa Kagabo yari amaze icyumweru cyose asarura amashu. Buri wa Gatandatu, abana batatu bo mu baturanyi, Umutesi, Muneza na Dukuze, bazaga kumufasha imirimo yo mu murima. Uwo munsi bari baje kumufasha kubara amashu no kuyapakira mu makarito. Nibarangiza, se wa Kagabo yari kuyajyana ku isoko kuyagurisha.
Bageze ku murima, batangazwa no kubona ikirundo kinini cy'amashu hafi y'imodoka ishaje ya se wa Kagabo. Umutesi ariyamira ati: "Mbega amashu menshi! Nta kabuza aragera ku gihumbi!" Dukuze aramuhakanya ati: "Oya, ntibishoboka! Ashobora kuba ari nka magana abiri."
Nyina wa Kagabo abakirana ubwuzu, ati: "Murakaza neza, bana bange! Reka dutangire akazi. Muri buri karito murashyiramo amashu cumi n'abiri. Mfite amakarito makumyabiri."
Abana batangira kubara. Muneza abara abiri abiri, Dukuze abara ane ane, naho Umutesi abara atatu atatu. Mu kanya gato, amakarito yose uko ari makumyabiri yari yuzuye. Dukuze arabara, aravuga ati: "Amakarito makumyabiri, muri buri karito harimo amashu cumi n'abiri: ni amashu magana abiri na mirongo ine!" Umutesi araseka ati: "Nari nibeshye cyane!"
Nyina wa Kagabo arabashimira ati: "Mwakoze neza cyane." Amashu make yari asigaye ayaha ingurube ze, kuko zayakundaga cyane.
Abana bafasha se wa Kagabo gupakira amakarito mu modoka: icumi mu ruhande rumwe, icumi mu rundi, kugira ngo umuzigo ugende neza. Se wa Kagabo afata inzira ajya ku isoko, aribwira ati: "Nindamuka ngurishije aya mashu yose, nzavugurura ikiraro k'ingurube zange, kandi ntungure abana mbagurira ikintu kiza."
Abana na nyina wa Kagabo basubira mu murima, buhira imboga kandi barazibagara. Bigeze saa sita, bose bari bananiwe. Nyina wa Kagabo arababwira ati: "Igihe cyo kuruhuka kirageze. Hari icyo nabahishiye!" Yinjira mu nzu, agaruka afite agatebo. Agapfunduye, pome zisesekara ku meza. Abana bazigabana mu buryo bungana, bishimye.
Ku mugoroba, se wa Kagabo agaruka avuye ku isoko. Imodoka yari irimo ubusa. Avugana akanyamuneza ati: "Amashu yose yaguzwe! Ubu nshobora gusana ikiraro k'ingurube, kandi namwe nkabagurira wa mupira wo gukina mwifuzaga." Abana bavugira icyarimwe bati: "Urakoze cyane!"
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| gusarura | gukura mu murima umusaruro weze |
| gupakira | gushyira ibintu mu kintu cyangwa mu modoka kugira ngo bitwarwe |
| ikirundo | ibintu byinshi bishyizwe hamwe, bigerekeranye |
| kwiyamira | kuvuga cyane bitewe no gutangara |
| guhakanya | kubwira umuntu ko ibyo avuga atari ukuri |
| ubwuzu | ibyishimo byo kubona umuntu ukunda |
| ikiraro | hano: inzu irazwamo amatungo |
| gutungura | guha umuntu ikintu atari yiteze |
| kuhira | kuvomerera ibihingwa |
| kubagara | gukura ibyatsi bibi mu murima |
| gusesekara | kugwa hanze ari byinshi |
| akanyamuneza | ibyishimo bigaragarira mu maso |
Abana batatu bajyaga gufasha nyina wa Kagabo ryari?
Igisubizo: Buri wa Gatandatu.
Bari baje gukora iki uwo munsi?
Igisubizo: Kubara amashu no kuyapakira mu makarito.
Amashu yose yapakiwe yari angahe? Garagaza uko wabibaze.
Igisubizo: Amakarito 20, muri buri karito harimo amashu 12: 20 × 12 = 240. Ni amashu magana abiri na mirongo ine.
Se wa Kagabo yateganyaga gukoresha iki amafaranga y'amashu?
Igisubizo: Kuvugurura ikiraro k'ingurube no kugurira abana umupira.
Ni iyihe mirimo y'ubuhinzi abana bakoze nyuma yo gupakira?
Igisubizo: Kuhira imboga no kuzibagara.
Iyi nkuru yerekana ite ko ibihingwa bigira uruhare mu iterambere ry'umuryango?
Igisubizo: Amashu yagurishijwe yazanye amafaranga yo gusana ikiraro no kugurira abana umupira; amashu yasagutse yagaburiye ingurube. Umusaruro w'umurima uteza imbere urugo n'ubworozi.
Ni izihe ndangagaciro abana bagaragaje?
Igisubizo: Gufasha abaturanyi, ubufatanye mu murimo, no kugabana mu buryo bungana.
Mu isomo riheruka wize intambwe zo guhina. Ubu zikoreshe ku nkuru "Kubara amashu".
| Ikibazo | Igisubizo |
|---|---|
| Ni ba nde? | Abana batatu, nyina wa Kagabo na se wa Kagabo. |
| Byabereye he? | Mu murima w'amashu. |
| Bakoze iki? | Babaze amashu, bayapakira mu makarito, bafasha kuyashyira mu modoka, bahira kandi babagara. |
| Byagenze bite? | Se wa Kagabo yagurishije amashu yose ku isoko. |
| Byarangiye bite? | Yiyemeje gusana ikiraro no kugurira abana umupira. |
Mu nshamake ntidusubiramo amagambo nyirizina y'abanyarubuga. Aho kwandika Umutesi ati: "Mbega amashu menshi!", andika Umutesi yatangajwe n'ubwinshi bw'amashu.
Buri wa Gatandatu, abana batatu bafashaga nyina wa Kagabo imirimo yo mu murima. Umunsi umwe bamufashije kubara amashu yari yasaruye, bayapakira mu makarito makumyabiri, maze se wa Kagabo ayajyana ku isoko. Abana basubiye mu murima kuhira no kubagara, nyina wa Kagabo abashimira abaha pome. Se wa Kagabo yagurishije amashu yose, maze yiyemeza gusana ikiraro k'ingurube no kugurira abana umupira.
Reba ibyasizwe: uburyo buri mwana yabaraga, amazina y'abana, n'ibyo bavuze bijya impaka ku mubare w'amashu. Ni utuntu dushimishije, ariko ntitwari ngombwa mu gitekerezo rusange.
Iyo tuvuga, ijwi ntirigumana urugero rumwe: ku migemo imwe rirazamuka, ku yindi rikamanuka. Isaku ni uko kuzamuka cyangwa kumanuka kw'ijwi ku nyajwi y'umugemo. Ikinyarwanda ni ururimi rw'amasaku: iyo uvuze ijambo n'isaku ritari iryaryo, ushobora kuvuga irindi jambo cyangwa ukavuga Ikinyarwanda kitumvikana neza.
Ku mugemo utinda, ijwi rishobora kuzamuka cyangwa kumanuka hagati mu mugemo, kuko inyajwi yawo yandikwa kabiri. Urugero: muri amâazi no muri umwâana, ijwi ritangirira hejuru rikamanuka. Uzabyiga byimbitse mu mwaka wa kabiri.
Gereranya inda (igice cy'umubiri kirimo igifu) na indâ (agasimba kaba mu musatsi cyangwa mu myenda). Mu nyandiko isanzwe, ayo magambo yombi yandikwa inda, kuko amasaku atandikwa. Interuro ni yo ikwereka iryo ari ryo: "Umwana arababara mu nda" na "Bamwogeje umusatsi kugira ngo bamukize inda".
Tip
Uko wabyumva: ubutinde bureba igihe inyajwi imara; isaku rireba aho ijwi rijya: hejuru cyangwa hasi. Vuga "inkâ" ushyira ikiganza ku muhogo, witondere uko ijwi rizamuka ku mugemo wa nyuma.
Hindura mu mvugo iziguye: Nyina wa Kagabo ati: "Mwakoze neza cyane."
Igisubizo: Nyina wa Kagabo yashimiye abana ko bakoze neza cyane.
Muri izi nteruro, ni iyihe idakwiye kujya mu nshamake y'inkuru? a) Abana bapakiye amashu mu makarito. b) Muneza yabaraga abiri abiri. c) Se wa Kagabo yagurishije amashu yose.
Igisubizo: b) Ni akantu gato katagira uruhare ku gitekerezo rusange.
Isaku nyejuru rigaragazwa n'akahe kamenyetso mu nyandiko igaragaza amasaku?
Igisubizo: Akagofero (^) hejuru y'inyajwi, nko muri inkâ.
"Umwana arwaye mu nda, bamujyana kwa muganga." Ijambo "inda" risobanura iki hano?
Igisubizo: Igice cy'umubiri kirimo igifu. Interuro (arwaye, kwa muganga) ni yo ibigaragaza.
Tandukanya ubutinde n'isaku.
Igisubizo: Ubutinde ni igihe inyajwi y'umugemo imara ivugwa (ibanguka cyangwa itinda). Isaku ni uko ijwi rizamuka cyangwa rimanuka ku nyajwi (nyesi cyangwa nyejuru).
Hina inkuru "Kubara amashu" mu nteruro zitarenze enye, utareba inshamake yatanzwe haruguru. Hanyuma uyigereranye na yo: wibagiwe igitekerezo k'ingenzi? Wongeyemo akantu gato katari ngombwa?
Ibyo wize
Sources and credits
Umwandiko: Kubara amashu, wanditswe na Penny Smith, uhindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana, ushushanywa na Magriet Brink. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2016), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yawutunganyije: yarawuhinnye, ikuramo umunyarubuga umwe n'ibibazo bimwe by'imibare, ikosora imyandikire kandi inoza imiterere y'interuro (adapted by Ganzaa).
Ifoto: Musanze Cabbage Harvesting.jpg, yafashwe na CYAMATARE King, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC BY 4.0.
Inyigisho zo guhina umwandiko n'iz'amasaku byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
