Uongozi na Ngazi za Utawala
Senior 1 · Kiswahili
Uongozi na Ngazi za Utawala
Lesson 1 of 4
25 min
Kila siku tunasikia majina ya viongozi: Rais, Meya, Katibu Mtendaji, Mkuu wa Kijiji. Kila kiongozi hufanya kazi katika ngazi fulani ya utawala. Ukijua ngazi hizi, utajua uende ofisi gani unapohitaji huduma, na utaweza kueleza habari za nchi yako kwa Kiswahili.
Katika somo hili utasoma mazungumzo kuhusu ngazi za utawala nchini Rwanda na nembo za taifa, utajifunza msamiati wake, na utajifunza ngeli ya I-ZI pamoja na vivumishi vya kuonyesha (hii, hizi, hiyo, hizo, ile, zile).
In English: Rwanda's levels of administration and their leaders, the national symbols, and the I-ZI noun class with demonstratives (this, these, that, those).
Keza ni mwanafunzi wa kidato cha kwanza. Leo ni Jumamosi, na yuko nyumbani kwa mjomba wake, Gatete. Mjomba Gatete ni kiongozi katika kata yao.
Keza: Mjomba, habari za kazi?
Mjomba Gatete: Nzuri sana, Keza. Leo sina kazi nyingi. Karibu, tukae.
Keza: Asante. Mjomba, wewe ni kiongozi gani?
Mjomba Gatete: Mimi ni Katibu Mtendaji wa kata. Kata yetu ina vijiji vitano. Kila kijiji kina kiongozi wake, anaitwa Mkuu wa Kijiji.
Keza: Na juu ya kata kuna nini?
Mjomba Gatete: Juu ya kata kuna tarafa. Kiongozi wake ni Katibu Mtendaji wa Tarafa. Tarafa kadhaa zinaunda wilaya moja, na kiongozi wa wilaya ni Meya. Wilaya zinaunda mkoa, na kiongozi wa mkoa ni Gavana. Rwanda ina mikoa minne pamoja na Jiji la Kigali. Juu kabisa kuna ngazi ya taifa. Kiongozi mkuu wa nchi ni Rais wa Jamhuri.
Keza: Sasa naelewa! Ngazi hizi ni kama ngazi za kupandia ghorofa.
Mjomba Gatete: Ndiyo kabisa. Tazama bendera hii mezani kwangu. Ni mojawapo ya nembo za taifa letu. Ina rangi tatu: buluu, njano na kijani, na jua la rangi ya dhahabu.
Keza: Na ile picha ukutani ni nini?
Mjomba Gatete: Ile ni nembo rasmi ya Jamhuri ya Rwanda. Chini yake kuna kauli mbiu ya taifa kwa Kinyarwanda: Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu. Kwa Kiswahili ni Umoja, Kazi, Uzalendo. Pia tuna wimbo wa taifa, unaoitwa Rwanda Nziza.
Keza: Asante, mjomba. Kesho nitawaeleza wenzangu darasani!
Mazungumzo haya: Imeandikwa na Ganzaa. Majina ya watu ni ya kubuni.
| Ngazi (Kiswahili) | Kinyarwanda | Kiongozi | English |
|---|---|---|---|
| taifa (nchi) | igihugu | Rais wa Jamhuri | nation; President |
| mkoa (mikoa) | intara | Gavana | province; Governor |
| Jiji la Kigali | Umujyi wa Kigali | Meya wa Jiji | City of Kigali; Mayor |
| wilaya | akarere | Meya wa Wilaya | district; Mayor |
| tarafa | umurenge | Katibu Mtendaji wa Tarafa | sector; Executive Secretary |
| kata | akagari | Katibu Mtendaji wa Kata | cell; Executive Secretary |
| kijiji (vijiji) | umudugudu | Mkuu wa Kijiji | village; village leader |
Rwanda ina mikoa minne (Kaskazini, Kusini, Mashariki na Magharibi) pamoja na Jiji la Kigali, wilaya 30, tarafa 416, kata 2,148 na vijiji zaidi ya 14,000.
| Neno | Maana kwa Kiswahili | English |
|---|---|---|
| kiongozi (viongozi) | mtu anayeongoza watu wengine | leader |
| utawala | kazi ya kuongoza nchi au eneo | administration |
| ngazi | daraja; pia chombo cha kupandia | level; ladder |
| mwananchi (wananchi) | mtu wa nchi fulani | citizen |
| nembo za taifa | alama zinazowakilisha nchi | national symbols |
| bendera | kitambaa chenye rangi za nchi | flag |
| wimbo wa taifa | wimbo rasmi wa nchi | national anthem |
| kauli mbiu | maneno mafupi yanayoonyesha lengo | motto |
| uzalendo | upendo kwa nchi yako | patriotism |
| umoja | hali ya kuwa kitu kimoja | unity |
| kupepea | kupeperushwa na upepo | to flutter, to fly (a flag) |
Angalia sentensi hizi kutoka mazungumzo na maisha ya kila siku:
| Umoja | Wingi |
|---|---|
| Wilaya ina tarafa nyingi. | Wilaya zina tarafa nyingi. |
| Ofisi inafunguliwa saa mbili asubuhi. | Ofisi zinafunguliwa saa mbili asubuhi. |
| Bendera inapepea. | Bendera zinapepea. |
Nomino wilaya, ofisi na bendera hazibadiliki katika wingi. Kinachobadilika ni kiambishi cha kitenzi: i- kwa umoja na zi- kwa wingi. Hii ndiyo ngeli ya I-ZI.
Nomino nyingine za ngeli hii: nchi, tarafa, kata, nyumba, barabara, kalenda, tarehe, dira, ramani, huduma, fomu, ratiba, habari.
Grammar note: most I-ZI nouns look the same in the singular and the plural. The verb tells you the number: i- for one, zi- for more than one. Negative: haina (it has not), hazina (they have not).
Kivumishi cha kuonyesha (pia huandikwa kuonesha) huonyesha kitu kiko wapi kwa msemaji: karibu au mbali.
| Karibu na msemaji | Karibu na msikilizaji, au kilichotajwa | Mbali | |
|---|---|---|---|
| Umoja | hii | hiyo | ile |
| Wingi | hizi | hizo | zile |
Grammar note: hii (this), hizi (these); hiyo (that, near you), hizo (those, near you); ile (that, over there), zile (those, over there). The demonstrative usually comes after the noun.
Swali: Andika katika wingi: Ofisi ile inafunguliwa saa mbili.
Jibu: Ofisi zile zinafunguliwa saa mbili. Nomino ofisi haibadiliki; ile inakuwa zile, na kiambishi i- kinakuwa zi-.
Tip
Kidokezo: Kwa nomino za I-ZI, usiangalie nomino; angalia kitenzi: i- ni moja, zi- ni nyingi.
Vivumishi vya kuonyesha vya wingi vyote vina herufi z: hizi, hizo, zile. Z = zaidi ya moja.
Jibu: Meya wa Wilaya.
Jibu: kijiji, kata, tarafa, wilaya, mkoa (au Jiji la Kigali), taifa.
Jibu: Umoja, Kazi, Uzalendo.
Jibu: Bendera hizi zinapepea.
Jibu: hii. Kitenzi ina kina kiambishi i-, kwa hiyo nomino iko katika umoja.
Jibu: Tarafa ile haina soko.
Mfano wa jibu: Jina langu ni Mugisha. Ninaishi katika Kijiji cha Gisiza. Kijiji hiki kiko katika Kata ya Rebero, Tarafa ya Rugendo. Tarafa hii iko katika Wilaya ya Kicukiro, Jiji la Kigali. Mkuu wa kijiji chetu ni mama mwenye bidii sana. (Majina ya kijiji, kata na tarafa ni ya kubuni.)
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Kusoma: mazungumzo “Keza na mjomba wake”, msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
Picha (1): Flag of Rwanda.svg, vekta ya Zscout370, Wikimedia Commons, kikoa cha umma (public domain).
Picha (2): Coat of arms of Rwanda.svg, FischX na Zscout370, Wikimedia Commons, kikoa cha umma (public domain).
