Uongozi na Ngazi za Utawala
Senior 1 · Kiswahili
Uongozi na Ngazi za Utawala
Lesson 3 of 4
25 min
Mikoa minne ya Rwanda inaitwa kwa majina ya pande za dunia: Kaskazini, Kusini, Mashariki na Magharibi. Kwa hiyo huwezi kueleza ramani ya nchi yako bila kujua pande hizi. Vilevile viongozi, shule na ofisi hupanga kazi zao kwa kalenda: siku, tarehe, miezi na siku kuu.
Katika somo hili utasoma habari fupi kuhusu Rwanda katika ramani, utajifunza pande za dunia, miezi ya mwaka na jinsi ya kutaja tarehe, na utajifunza tofauti kati ya nomino za pekee na nomino za kawaida.
In English: the compass points, the calendar, months and dates, and proper nouns versus common nouns.
Rwanda, kwa jina rasmi Jamhuri ya Rwanda, ni nchi isiyo na pwani. Inapakana na Uganda upande wa kaskazini, Tanzania upande wa mashariki, Burundi upande wa kusini, na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo upande wa magharibi. Mji mkuu wake ni Kigali. Rwanda huitwa “nchi ya vilima elfu”.
Tangu mwaka 2006, mikoa ya Rwanda inaitwa kwa majina ya pande za dunia: Mkoa wa Kaskazini, Mkoa wa Kusini, Mkoa wa Mashariki na Mkoa wa Magharibi. Jiji la Kigali liko katikati ya nchi. Ziwa Kivu liko magharibi, na Hifadhi ya Taifa ya Akagera iko mashariki. Milima ya volkano ya Virunga iko kaskazini.
Jua huchomoza upande wa mashariki na kuzama upande wa magharibi. Ukisimama ukiangalia mashariki asubuhi, kaskazini iko upande wako wa kushoto, na kusini iko upande wako wa kulia.
Aya ya kwanza imetoholewa kutoka Wikipedia ya Kiswahili (tazama chini). Aya ya pili na ya tatu: Imeandikwa na Ganzaa.
| Neno | Maana kwa Kiswahili | English |
|---|---|---|
| dira | chombo kinachoonyesha pande za dunia | compass |
| pande za dunia | kaskazini, kusini, mashariki, magharibi | points of the compass |
| kaskazini | upande wa juu wa ramani | north |
| kusini | upande wa chini wa ramani | south |
| mashariki | upande jua linapochomoza | east |
| magharibi | upande jua linapozama | west |
| ramani | picha ya nchi au eneo kwenye karatasi | map |
| kupakana na | kuwa jirani, kugusana mipaka | to border |
| mpaka (mipaka) | mstari unaotenganisha nchi mbili | border |
| pwani | nchi kavu kando ya bahari | coast |
Siku za wiki: Jumatatu, Jumanne, Jumatano, Alhamisi, Ijumaa, Jumamosi, Jumapili.
| Mwezi | Pia huitwa | Mwezi | Pia huitwa |
|---|---|---|---|
| Januari | mwezi wa kwanza | Julai | mwezi wa saba |
| Februari | mwezi wa pili | Agosti | mwezi wa nane |
| Machi | mwezi wa tatu | Septemba | mwezi wa tisa |
| Aprili | mwezi wa nne | Oktoba | mwezi wa kumi |
| Mei | mwezi wa tano | Novemba | mwezi wa kumi na moja |
| Juni | mwezi wa sita | Desemba | mwezi wa kumi na mbili |
Kutaja tarehe: siku, kisha tarehe, mwezi na mwaka: Leo ni Ijumaa, tarehe 25 Septemba 2026.
Kuuliza: Leo ni siku gani? (Ijumaa.) Leo ni tarehe ngapi? (Tarehe 25.)
| Tarehe | Siku kuu |
|---|---|
| 1 Januari | Mwaka Mpya |
| 1 Februari | Siku ya Mashujaa |
| 7 Aprili | Siku ya Kumbukumbu ya Mauaji ya Kimbari dhidi ya Watutsi ya mwaka 1994 (Kwibuka; the 1994 Genocide against the Tutsi) |
| 1 Mei | Siku ya Wafanyakazi |
| 1 Julai | Siku ya Uhuru |
| 4 Julai | Siku ya Ukombozi |
| Ijumaa ya kwanza ya Agosti | Umuganura (sikukuu ya mavuno) |
| 25 Desemba | Krismasi |
| hubadilika kila mwaka | Idd el-Fitr |
Linganisha maneno haya kutoka kwenye habari uliyosoma:
| Nomino ya kawaida (jina la jumla) | Nomino ya pekee (jina maalum) |
|---|---|
| nchi | Rwanda, Uganda, Burundi |
| mji | Kigali, Huye, Musanze |
| ziwa | Ziwa Kivu |
| mto | Nyabarongo |
| siku | Jumamosi |
| mwezi | Julai |
| mwanafunzi | Keza, Mugisha |
Angalia: pande za dunia ni nomino za kawaida: Uganda iko kaskazini mwa Rwanda. Lakini zikiwa sehemu ya jina maalum, zinaanza kwa herufi kubwa: Mkoa wa Kaskazini.
Grammar note: as in English, Kiswahili writes names of people, places, days and months with a capital letter: Jumatatu, Januari, Kigali. The compass words are common nouns (kaskazini), except inside a name (Mkoa wa Kaskazini).
Swali: Andika upya kwa herufi sahihi: keza anaishi huye, mkoa wa kusini. atasafiri kwenda kigali tarehe 4 julai.
Jibu: Keza anaishi Huye, Mkoa wa Kusini. Atasafiri kwenda Kigali tarehe 4 Julai. Majina ya mtu (Keza), mahali (Huye, Kigali), mkoa (Mkoa wa Kusini) na mwezi (Julai) ni nomino za pekee. Atasafiri ni mwanzo wa sentensi.
Tip
Kidokezo: Kumbuka pande nne kwa kuzunguka kama mshale wa saa, kuanzia juu: Keza, Mugisha, Kalisa, Mutesi = Kaskazini, Mashariki, Kusini, Magharibi.
Kwa herufi kubwa, jiulize: je, hili ni jina la jumla (nchi) au jina maalum (Rwanda)? Jina maalum huanza kwa herufi kubwa.
Jibu: Burundi.
Jibu: Mashariki.
Jibu: Oktoba, Novemba, Desemba.
Jibu: Tarehe 1 Julai.
Jibu: Nomino za pekee: Mugisha, Ziwa Kivu. Nomino ya kawaida: shule.
Jibu: Jumamosi, tarehe 1 Agosti, tutatembelea Musanze.
Mfano wa jibu: Ninaishi katika Wilaya ya Rubavu. Wilaya hii iko katika Mkoa wa Magharibi. Iko upande wa magharibi wa Kigali, karibu na Ziwa Kivu. Siku kuu ninayoipenda ni Siku ya Uhuru, tarehe 1 Julai. Siku hiyo tunaimba wimbo wa taifa shuleni.
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Kusoma: aya ya kwanza ya “Rwanda katika ramani” imetoholewa kutoka makala Rwanda, wachangiaji wa Wikipedia ya Kiswahili, Wikipedia, leseni CC BY-SA 4.0. Imefupishwa na kurahisishwa na Ganzaa (adapted by Ganzaa). Aya nyingine, msamiati, jedwali la siku kuu, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
Picha (1): Compass Rose English North.svg, awali na Serg!o, tafsiri na pande za ziada na Andrew_pmk, Wikimedia Commons, leseni CC BY-SA 3.0.
Picha (2): Provinces of Rwanda English.svg, Bjankuloski06en, Wikimedia Commons, leseni CC0 1.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
