Nyumba yetu: ngeli ya KI-VI, vivumishi vya sifa na kiulizi “nini”

1Kwa nini somo hili ni muhimu

Nyumbani ndiko tunakoishi, kula, kupumzika na kulala. Vitu vingi vya nyumbani vina majina yanayoanza na ki-: kiti, kitanda, kikombe, kijiko. Majina haya yako katika ngeli ya KI-VI, na maneno yanayoyaeleza hubadilika pamoja nayo.

Katika somo hili utasoma habari ya nyumba ya familia moja, utajifunza majina ya sehemu za nyumba na vifaa vya nyumbani, utajifunza ngeli ya KI-VI na vivumishi vya sifa vyake, na utauliza kwa nini (what).

In English: parts of a house and household objects; the KI-VI noun class (kiti, viti) and how describing words agree with it (kiti kikubwa, viti vikubwa); and the question word “nini” (what).

2Kusoma: Nyumba ya familia ya Uwase

Familia ya Uwase inaishi katika kijiji kimoja cha Wilaya ya Rwamagana. Nyumba yao imejengwa kwa matofali, na paa lake ni la mabati. Nyumba ina milango miwili na madirisha manne.

Ndani ya nyumba kuna sebule, vyumba vitatu vya kulala, jiko na stoo. Sebuleni kuna viti vinne, meza moja na kabati. Pia kuna redio ndogo. Kila jioni familia inasikiliza habari pamoja.

Katika chumba cha wazazi kuna kitanda kikubwa. Watoto wana chumba chao; ndani yake kuna vitanda viwili vidogo na kioo kimoja ukutani.

Jikoni kuna sufuria, sahani, vikombe, vijiko na visu. Mama anapika chakula kitamu. Uwase anamwuliza, “Mama, unapika nini leo?” Mama anajibu, “Ninapika maharagwe na ndizi.”

In English: Uwase's family lives in a brick house with an iron-sheet roof in Rwamagana District. It has a sitting room, three bedrooms, a kitchen and a store. The toilet is outside, behind the house.

3Msamiati

Sehemu za nyumba

Vifaa vya nyumbani

4Sarufi (1): ngeli ya KI-VI

Ngeli ni kundi la majina (nomino) yanayofuata kanuni moja ya upatanisho (agreement). Katika ngeli ya KI-VI, majina mengi ni ya vitu, na:

• umoja huanza na ki-, wingi huanza na vi-: kiti → viti, kikombe → vikombe, kijiko → vijiko;
• kabla ya irabu, ki- huwa ch- na vi- huwa vy-: chumba → vyumba, choo → vyoo, chakula.

Kitenzi hupatana na jina kwa kiambishi ki- (umoja) na vi- (wingi):

5Sarufi (2): vivumishi vya sifa katika KI-VI

Kivumishi cha sifa (descriptive adjective) kinaeleza jina lilivyo: kikubwa, kidogo, kizuri. Katika KI-VI, kivumishi huchukua kiambishi kilekile cha jina:

Mizizi inayoanza na irabu huchukua ch- na vy-: kikombe cheupe → vikombe vyeupe (white); kitambaa cheusi → vitambaa vyeusi (black); kiti chekundu → viti vyekundu (red). Lakini -ingi (many) huwa vingi: vitu vingi.

Vivumishi vyenye asili ya Kiarabu havibadiliki: kiti safi, viti safi.

6Sarufi (3): kiulizi “nini”

Nini maana yake ni “what”. Hukaa baada ya kitenzi au mwishoni mwa swali:

• Hiki ni nini? (What is this?) → Hiki ni kikombe.
• Hivi ni nini? (What are these?) → Hivi ni vijiko.
• Unapika nini? → Ninapika maharagwe.
• Unatafuta nini? → Ninatafuta kiberiti.

Hiki (this) na hivi (these) ni maneno ya kuonyesha ya KI-VI. (Kwa watu tunauliza nani, si nini.)

Mfano uliofanyiwa kazi

Swali: Andika katika wingi: Kikombe kidogo cheupe kimevunjika.

Jibu: Vikombe vidogo vyeupe vimevunjika. Kila neno linalopatana na kikombe hubadilika: ki- → vi- (vikombe, vidogo, vimevunjika) na ch- → vy- (vyeupe).

Mazoezi (jibu liko chini ya kila swali)