Mazingira ya Sokoni
Senior 1 · Kiswahili
Mazingira ya Sokoni
Lesson 1 of 4
25 min
Soko ni moyo wa kijiji na wa mji. Huko wakulima huuza mazao yao, na familia hununua chakula, sabuni na nguo. Ili kununua na kuuza kwa Kiswahili, unahitaji msamiati wa sokoni na uwezo wa kusimulia ulichofanya jana.
Katika somo hili utasoma hadithi fupi ya Tom, kijana anayeuza ndizi sokoni, utajifunza majina ya watu na huduma za sokoni, na utajifunza wakati uliopita katika hali ya yakinishi (affirmative: alinunua) na hali ya kanushi (negative: hakununua).
In English: market vocabulary, a short story, and the past tense (positive and negative).
Tom anabeba tenga la ndizi zilizoiva.
Tom anaenda sokoni kuuza ndizi.
Sokoni watu wananunua matunda.
Lakini hakuna anayenunua ndizi za Tom. Wanapenda kununua matunda kutoka kwa akina mama.
“Katika jamii yetu, ni wanawake pekee ndio wanaouza matunda,” watu wanasema. “Ni mwanamume wa aina gani huyu?” watu wanahoji.
Lakini Tom hakati tamaa. Anaita, “Nunua ndizi zangu! Nunueni ndizi zangu tamu zilizoiva!”
Mwanamke mmoja anachukua kichane cha ndizi kutoka kwenye tenga. Anaziangalia ndizi kwa umakini.
Mwanamke ananunua ndizi.
Watu wengine wanakuja kwenye kichanja. Wananunua ndizi za Tom na kuzila.
Baada ya muda mfupi, tenga linakuwa tupu. Tom anahesabu pesa alizopata.
Tom ananunua sabuni, sukari, na mkate. Anaweka vitu kwenye tenga lake.
Tom anajitwika tenga kichwani na kwenda nyumbani.
Hadithi: Tom muuza ndizi, imeandikwa na Humphreys Odunga, tafsiri ya Kiswahili ya Matteo E. Mwita, African Storybook, CC BY 4.0. Maelezo kamili yako chini.
Watu wanasema kwamba ni wanawake pekee wanaouza matunda. Je, ni kweli? Mwishoni, watu wanaona kwamba ndizi za Tom ni nzuri, na wanazinunua. Kazi halali haina jinsia: mwanamume na mwanamke wanaweza kuuza, kupika au kulima.
| Neno | Maana kwa Kiswahili | English |
|---|---|---|
| soko (masoko); sokoni | mahali pa kununua na kuuza; katika soko | market; at the market |
| kuuza; muuzaji (wauzaji) | kutoa kitu na kupokea pesa; mtu anayeuza | to sell; seller |
| kununua; mnunuzi (wanunuzi) | kutoa pesa na kupokea kitu; mtu anayenunua | to buy; buyer |
| tenga | chombo kipana cha kubebea vitu | large basket, tray |
| kichane (vichane) | fungu la ndizi zilizoshikana | hand (bunch) of bananas |
| kichanja | meza au kibanda cha kuwekea bidhaa sokoni | market stall |
| -iva; zilizoiva | kuwa tayari kuliwa | to ripen; ripe |
| kukata tamaa | kuacha kujaribu | to give up |
| kuhoji | kuuliza maswali | to question |
| kujitwika | kujiwekea mzigo kichwani | to carry on one's head |
| tupu | bila kitu ndani | empty |
| Neno | English |
|---|---|
| bidhaa | goods, products |
| mazao | farm produce |
| mchuuzi (wachuuzi) | small trader, hawker |
| mpagazi (wapagazi) | porter who carries loads |
| mshonaji (washonaji) | tailor |
| wakala wa pesa kwa simu | mobile money agent |
| mizani | weighing scale |
| gunia (magunia) | sack |
Hadithi ya Tom imeandikwa katika wakati uliopo (anabeba, anaenda). Tukiisimulia leo kama jambo lililotokea jana, tunatumia wakati uliopita.
| Nafsi | Yakinishi | Kanushi |
|---|---|---|
| mimi | nilinunua | sikununua |
| wewe | ulinunua | hukununua |
| yeye | alinunua | hakununua |
| sisi | tulinunua | hatukununua |
| ninyi | mlinunua | hamkununua |
| wao | walinunua | hawakununua |
Katika kanushi, -li- inaondoka na mahali pake tunaweka -ku-. Kitenzi kinabaki na -a mwishoni: alinunua → hakununua.
Vitenzi vya silabi moja (kula, kunywa, kuja) huhifadhi ku- katika yakinishi: alikula, alikunywa, alikuja. Katika kanushi, tunaandika ku mara moja tu: hakula, hakunywa, hakuja.
Grammar note: past positive = subject prefix + li + verb (tulinunua, we bought). Past negative = negative prefix + ku + verb (hatukununua, we did not buy). Never keep -li- in the negative: “hakulinunua” is wrong.
| Wakati uliopo (hadithini) | Uliopita, yakinishi | Uliopita, kanushi |
|---|---|---|
| Tom anabeba tenga. | Tom alibeba tenga. | Tom hakubeba tenga. |
| Watu wananunua matunda. | Watu walinunua matunda. | Watu hawakununua matunda. |
| Tom anahesabu pesa. | Tom alihesabu pesa. | Tom hakuhesabu pesa. |
| Wanakula ndizi. | Walikula ndizi. | Hawakula ndizi. |
Kwa kitenzi kwenda tunasema alikwenda (au alienda), na katika kanushi hakwenda.
Tip
Kidokezo: Kanushi ya wakati uliopita ina ku mahali pa li: aliuza → hakuuza. Kumbuka: “LI ni ndiyo, KU ni hapana” katika wakati uliopita.
Jibu: Anauza ndizi zilizoiva.
Jibu: Wanaamini kwamba katika jamii yao ni wanawake pekee wanaouza matunda.
Jibu: Sabuni, sukari na mkate.
Jibu: Mwanamke alichukua kichane cha ndizi.
Jibu: Hatukununua mkate sokoni.
Jibu: Tom hakukata tamaa. (Kanushi haina -li-.)
Mfano wa jibu: Jana Tom alibeba tenga la ndizi zilizoiva. Alikwenda sokoni kuuza ndizi. Mwanzoni watu hawakununua ndizi zake. Lakini Tom hakukata tamaa. Mwanamke mmoja alinunua ndizi, na watu wengine walikuja pia. Tom alinunua sabuni, sukari na mkate. Mwishoni alirudi nyumbani.
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Hadithi: Tom muuza ndizi (kwa Kiingereza: Tom the banana seller), imeandikwa na Humphreys Odunga, michoro ya Zablon Alex Nguku, tafsiri ya Kiswahili ya Matteo E. Mwita. Imechapishwa na African Storybook na kupatikana kupitia Storybooks Rwanda, leseni CC BY 4.0. Ganzaa imebadilisha maneno matatu (“Kwenye jamii yetu” → “Katika jamii yetu”; “Mara, tenga linakuwa tupu” → “Baada ya muda mfupi, tenga linakuwa tupu”; “anajitwisha” → “anajitwika”) (adapted by Ganzaa). Michoro haikutumiwa.
Picha: Bananas in typical market in Kigali.jpg, Jenny Paul, Wikimedia Commons, leseni CC BY-SA 4.0.
Mjadala, msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
