Mazingira ya Sokoni
Senior 1 · Kiswahili
Mazingira ya Sokoni
Lesson 3 of 4
25 min
Sokoni hatununui kila kitu kwa idadi. Mchele hupimwa kwa kilo, mafuta kwa lita, na kitambaa kwa mita. Pia wauzaji hutoa punguzo la asilimia fulani. Ukijua maneno haya, utaweza kusoma risiti na kuhakikisha chenji yako ni sahihi.
Katika somo hili utasoma habari ya Mutesi dukani, na utajifunza msamiati wa desimali, sehemu (aksami), asilimia na vipimo.
In English: decimals, fractions, percentages and units of measure for shopping.
Jumamosi asubuhi, mama alimpa Mutesi orodha ya ununuzi na noti ya faranga elfu kumi. Mutesi alikwenda kwenye duka la ushirika karibu na soko la kijiji.
Orodha ilikuwa hivi: mchele kilo 2.5, sukari nusu kilo, mafuta ya kupikia lita moja, na vipande viwili vya sabuni.
Mlangoni mwa duka kulikuwa na tangazo: “Wiki hii: punguzo la asilimia kumi (10%) kwa sabuni zote!” Kwa kawaida kipande kimoja cha sabuni kiliuzwa faranga 500, lakini wiki hiyo kiliuzwa faranga 450.
Muuzaji alipima mchele na sukari kwa mizani. Kisha alimpa Mutesi risiti. Mutesi hakuondoka haraka. Aliisoma risiti kwa makini na kuhesabu chenji yake. Kila kitu kilikuwa sahihi!
| Bidhaa | Kiasi | Bei | Jumla (Frw) |
|---|---|---|---|
| Mchele | kilo 2.5 | 1,200 kwa kilo | 3,000 |
| Sukari | kilo 0.5 (nusu kilo) | 1,600 kwa kilo | 800 |
| Mafuta ya kupikia | lita 1 | 2,700 kwa lita | 2,700 |
| Sabuni | vipande 2 | 450 kila kimoja (punguzo la 10%) | 900 |
| JUMLA | 7,400 | ||
| Imelipwa | 10,000 | ||
| Chenji | 2,600 |
Habari na risiti: Imeandikwa na Ganzaa. Bei ni za mfano.
| Sehemu | Kwa tarakimu | Mfano sokoni |
|---|---|---|
| nusu | 12 | nusu kilo ya sukari |
| robo | 14 | robo kilo ya chumvi |
| robo tatu | 34 | robo tatu ya lita ya maziwa |
| theluthi | 13 | theluthi ya keki |
| theluthi mbili | 23 | theluthi mbili za gunia |
Desimali ni namba yenye nukta (decimal point). Tunasoma nukta, kisha kila tarakimu moja moja:
Asilimia (%) ni sehemu ya mia. Asilimia kumi (10%) ni kumi kati ya kila mia.
| Tunapima nini? | Kipimo | Uhusiano |
|---|---|---|
| uzito (weight) | gramu, kilo (kilogramu) | kilo 1 = gramu 1,000 |
| ujazo (volume) | mililita, lita | lita 1 = mililita 1,000 |
| urefu (length) | sentimita, mita, kilomita | mita 1 = sentimita 100; kilomita 1 = mita 1,000 |
Maneno mengine: mizani (weighing scale), risiti (receipt), orodha ya ununuzi (shopping list), punguzo (discount), duka la ushirika (cooperative shop), kiasi (amount, quantity).
Maneno kilo, lita na mita ni nomino za ngeli ya I-ZI. Kwa hiyo tunawaunganisha na kitu kinachopimwa kwa ya (umoja) au za (wingi):
Kuuliza kiasi: Unataka kilo ngapi za mchele? Ulinunua lita ngapi za maziwa?
Grammar note: kilo, lita and mita are I-ZI nouns, so “of” is ya for one (kilo moja ya mchele) and za for more (kilo mbili za mchele). How many kilos? = kilo ngapi?
Swali: Kipande kimoja cha sabuni ni faranga 500. Kuna punguzo la asilimia kumi. Bei mpya ni ngapi?
Jibu:
Tip
Kidokezo: Asilimia kumi ni rahisi: ondoa sifuri moja mwishoni mwa bei. Asilimia kumi ya 500 ni 50; ya 8,000 ni 800.
Kabla ya kuondoka dukani, fanya kama Mutesi: soma risiti na uhesabu chenji yako.
Jibu: Kilo 2.5 (mbili nukta tano, yaani kilo mbili na nusu).
Jibu: Kwa sababu kulikuwa na punguzo la asilimia kumi (faranga 50) wiki hiyo.
Jibu: (a) sifuri nukta tano (nusu) (b) tatu nukta saba tano
Jibu: Robo.
Jibu: (a) za (b) ya (c) za
Jibu: Punguzo ni 800, kwa hiyo bei mpya ni 8,000 − 800 = 7,200: faranga elfu saba mia mbili.
Mfano wa jibu: Orodha: kilo mbili za viazi, nusu kilo ya maharagwe, lita moja ya maziwa, robo kilo ya chumvi, mita tatu za kitenge. Jana nilinunua kilo mbili za viazi sokoni. Sikununua maharagwe kwa sababu yalikuwa ghali. Nililipa faranga elfu tano, na nilirudishiwa chenji ya faranga mia tano.
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Kusoma: habari “Mutesi katika duka la ushirika”, risiti, msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
Picha: Gucuruza inyanya.jpg, ROSEMURA250, Wikimedia Commons, leseni CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
