Mazingira ya Sokoni
Senior 1 · Kiswahili
Mazingira ya Sokoni
Lesson 2 of 4
25 min
Sokoni kila kitu kinahusu namba: bei, idadi ya vitu, jumla ya pesa na chenji. Ukijua namba kwa Kiswahili na kuuliza ngapi?, unaweza kununua bila kudanganywa na kujadiliana bei kwa adabu.
Katika somo hili utasoma mazungumzo ya kununua matunda, utajifunza namba na alama za hesabu, na utajifunza vivumishi vya idadi (watu wawili, machungwa matatu) na kiulizi -ngapi (how many?).
In English: prices and numbers, maths signs, number adjectives and the question word -ngapi.
Uwase: Habari za leo, mama?
Mama Mutesi: Nzuri, mwanangu. Karibu. Unahitaji nini?
Uwase: Ninataka machungwa na ndizi. Chungwa moja ni bei gani?
Mama Mutesi: Chungwa moja ni faranga mia moja.
Uwase: Na ndizi?
Mama Mutesi: Kichane kimoja cha ndizi ni faranga mia tano.
Uwase: Nitachukua machungwa sita na kichane kimoja cha ndizi. Ni faranga ngapi kwa jumla?
Mama Mutesi: Tuhesabu pamoja. Machungwa sita mara faranga mia moja ni faranga mia sita. Mia sita jumlisha mia tano ni faranga elfu moja na mia moja.
Uwase: Mama, tafadhali punguza bei kidogo. Nitakupa faranga elfu moja.
Mama Mutesi: Sawa, kwa sababu wewe ni mteja wangu wa kila wiki.
Uwase: Asante. Hii hapa noti ya faranga elfu mbili.
Mama Mutesi: Chenji yako ni faranga elfu moja. Karibu tena!
Mazungumzo haya: Imeandikwa na Ganzaa. Majina na bei ni ya mfano.
| Neno au msemo | Maana kwa Kiswahili | English |
|---|---|---|
| bei; bei gani? | kiasi cha pesa cha kununua kitu | price; how much? |
| faranga | fedha ya Rwanda (Frw) | franc |
| noti; sarafu | pesa ya karatasi; pesa ya chuma | banknote; coin |
| chenji | pesa unayorudishiwa | change |
| jumla | kiasi chote kwa pamoja | total |
| kupunguza bei | kuomba au kukubali bei ya chini | to lower the price |
| kujadiliana bei | kuzungumza hadi mkubaliane bei | to bargain |
| mteja (wateja) | mtu anayenunua kwako | customer |
| ghali; rahisi | bei ya juu; bei ya chini | expensive; cheap |
| Namba | Kiswahili | Namba | Kiswahili |
|---|---|---|---|
| 1 | moja | 20 | ishirini |
| 2 | mbili | 30 | thelathini |
| 3 | tatu | 40 | arobaini |
| 4 | nne | 50 | hamsini |
| 5 | tano | 60 | sitini |
| 6 | sita | 70 | sabini |
| 7 | saba | 80 | themanini |
| 8 | nane | 90 | tisini |
| 9 | tisa | 100 | mia moja |
| 10 | kumi | 1,000 | elfu moja |
| 11 | kumi na moja | 100,000 | laki moja |
| 15 | kumi na tano | 1,000,000 | milioni moja |
Namba kubwa husomwa kuanzia kubwa hadi ndogo: 1,250 = elfu moja mia mbili hamsini; 3,600 = elfu tatu mia sita; 25,000 = elfu ishirini na tano.
| Alama | Neno | Mfano |
|---|---|---|
| + | jumlisha (kuongeza) | 600 + 500 = 1,100: mia sita jumlisha mia tano ni sawa na elfu moja na mia moja |
| − | toa | 2,000 − 1,000 = 1,000: elfu mbili toa elfu moja ni sawa na elfu moja |
| × | zidisha (mara) | 6 × 100 = 600: sita mara mia moja ni sawa na mia sita |
| ÷ | gawanya | 800 ÷ 4 = 200: mia nane gawanya kwa nne ni sawa na mia mbili |
| = | ni sawa na |
Angalia mazungumzo: chungwa moja, machungwa sita, kichane kimoja. Namba zinazofuata nomino ni vivumishi vya idadi (number adjectives).
| Ngeli | 1 | 2 | 3 | 5 | 8 | 6 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| A-WA (mtu) | mtu mmoja | watu wawili | watu watatu | watu watano | watu wanane | watu sita |
| KI-VI (kichane) | kichane kimoja | vichane viwili | vichane vitatu | vichane vitano | vichane vinane | vichane sita |
| LI-YA (chungwa) | chungwa moja | machungwa mawili | machungwa matatu | machungwa matano | machungwa manane | machungwa sita |
| I-ZI (ndizi) | ndizi moja | ndizi mbili | ndizi tatu | ndizi tano | ndizi nane | ndizi sita |
| U-I (mfuko) | mfuko mmoja | mifuko miwili | mifuko mitatu | mifuko mitano | mifuko minane | mifuko sita |
Vivumishi vya idadi isiyo kamili hufuata ngeli pia: -ingi (many) na -chache (few): watu wengi, machungwa mengi, ndizi nyingi; vitu vichache.
Grammar note: the numbers 1–5 and 8 agree with the noun (vichane viwili, two bunches). The numbers 6, 7, 9 and 10 never change (vichane sita).
-ngapi huuliza idadi (how many?). Hupokea kiambishi cha wingi cha ngeli, kama namba 2 hadi 5:
Tunauliza bei hivi: Ni faranga ngapi? au Ni bei gani? (Faranga ni nomino ya I-ZI, kwa hiyo ni ngapi.)
Swali: Uliza swali lenye -ngapi kwa jibu hili: Nilinunua machungwa matano.
Jibu: Ulinunua machungwa mangapi? Machungwa ni wingi wa ngeli ya LI-YA (ma-), kwa hiyo -ngapi inakuwa mangapi. Nafsi inabadilika kutoka mimi (nili-) kuwa wewe (uli-).
Tip
Kidokezo: Tumia kiambishi kilicho mwanzoni mwa nomino ya wingi: machungwa matatu mangapi? vichane vitatu vingapi? mifuko mitatu mingapi?
Kumbuka “namba za ukaidi”: sita, saba, tisa na kumi hazibadiliki kamwe.
Jibu: Faranga mia tano.
Jibu: Analipa faranga elfu moja (baada ya kupunguziwa bei). Anatoa noti ya faranga elfu mbili, kwa hiyo chenji ni faranga elfu moja.
Jibu: (a) mia nne hamsini (b) elfu mbili mia tatu (c) elfu kumi na tano
Jibu: Tatu mara mia tano ni sawa na elfu moja mia tano.
Jibu: (a) watatu (b) matano (c) mbili (d) vinane (e) saba
Jibu: Kuna wanafunzi wangapi darasani?
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Kusoma: mazungumzo “Uwase ananunua matunda”, msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
Picha: Fruits at a market stall in Kigali.jpg, Jenny Paul, Wikimedia Commons, leseni CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
