Umuco w'Amahoro
Senior 6 · Kinyarwanda
Umuco w'Amahoro
Lesson 1 of 4
45 min
Buri mwaka, ku wa 7 Mata, u Rwanda rutangira iminsi ijana yo Kwibuka Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994. Urubyiruko rwinshi rwitabira Urugendo rwo Kwibuka, rugacana urumuri, rukumva ubuhamya. Ariko kwibuka ntibigarukira ku guha icyubahiro abazize jenoside: ni no kwiga uko yateguwe, kugira ngo itazongera kubaho ukundi.
Muri iri somo urasoma umwandiko usesengura uko jenoside itegurwa n'uko yakumirwa, ndetse n'uruhare rw'urubyiruko. Uzasesengura kandi uburyo umwanditsi yubaka ibitekerezo bye.
Umwandiko ntekerezo wanditswe na Ganzaa.
(1) Jenoside yakorewe Abatutsi yahitanye abarenga miliyoni mu minsi ijana, kuva muri Mata kugeza muri Nyakanga 1994. Abenshi bishwe n'abo bari baturanye, abo basangiraga, abo biganye. Umuntu wese wiga ayo mateka yibaza ikibazo kimwe: ni gute abantu bageze aho kwica abaturanyi babo?
(2) Igisubizo cya mbere ni uko jenoside itaba mu ijoro rimwe. Iteganywa igihe kirekire. Mu Rwanda, ivangura ryari ryarashyizwe mu nzego: mu mashuri, mu kazi no mu ndangamuntu zandikwagaho «ubwoko». Ibinyamakuru na radiyo byakwirakwije imvugo z'urwango, zita bamwe mu Banyarwanda amazina abambura ubumuntu. Iyo umuntu amaze igihe abwirwa ko umuturanyi we atari umuntu, kumugirira nabi biramworohera. Ni yo mpamvu bavuga ko jenoside itangirira ku ijambo.
(3) Igisubizo cya kabiri ni uko benshi barebereye. Hari abantu bake bitanze bagahisha abahigwaga, bagashyira ubuzima bwabo mu kaga. Ariko benshi baracecetse. No ku rwego mpuzamahanga, ingabo z'Umuryango w'Abibumbye zari mu gihugu zaragabanyijwe aho kongerwa. Jenoside yahagaritswe n'ingabo za FPR-Inkotanyi muri Nyakanga 1994.
(4) Nyuma ya jenoside, u Rwanda rwahisemo inzira y'ubumwe n'ubwiyunge. Inkiko Gacaca zaburanishije imanza nyinshi z'abakekwagaho jenoside, zisozwa mu 2012. Ingengabitekerezo ya jenoside, ihakana n'ipfobya ryayo ni ibyaha bihanwa n'amategeko. Amateka ya jenoside yigishwa mu mashuri, kandi inzibutso zibungabunga amateka n'icyubahiro by'abazize jenoside.
(5) Ariko amategeko yonyine ntahagije. Gukumira jenoside bitangirira ku muntu ku giti cye: ku munyeshuri wanga gusangiza ubutumwa bw'urwango ku mbuga nkoranyambaga, ku muturage wamagana urwenya rusebya abandi, ku mubyeyi wigisha abana be ko nta Munyarwanda uruta undi. Buri gihe umuntu acecetse imbere y'ivangura, aba aretse urwango rugatera intambwe.
(6) Urubyiruko rufite uruhare rukomeye. Ni rwo rufite telefoni n'imbuga nkoranyambaga; ni rwo ruzaba abayobozi b'ejo. Rusabwa kumenya amateka nyayo, kuyabaza abakuru n'inzibutso aho kuyumva mu bihuha, no guhagarara ku kuri igihe hari abashaka kuyagoreka. Duhagurukire kuyikumira!
(7) «Ntibizongere ukundi» si interuro yo kuvugira mu cyunamo gusa. Ni isezerano dusubiramo buri munsi, mu magambo tuvuga n'ibyo dukora. Kuko niba jenoside itangirira ku ijambo, n'amahoro arashobora gutangirira ku ijambo.
| Ijambo cyangwa imvugo | Icyo bisobanura |
|---|---|
| jenoside | icyaha cyo kwica cyangwa kurimbura, ku bushake, itsinda ry'abantu cyangwa igice cyaryo bazira icyo bari cyo |
| ingengabitekerezo ya jenoside | ibitekerezo, imvugo n'ibikorwa bigamije gutegura cyangwa gushyigikira jenoside, cyangwa kwanga itsinda ry'abantu |
| ihakana | kuvuga ko jenoside itabayeho |
| ipfobya | kugabanya uburemere bwa jenoside cyangwa kuyita ikindi kitari cyo |
| ivangura | gufata abantu nabi cyangwa kubima uburenganzira kubera icyo bari cyo |
| kwambura ubumuntu | kuvuga cyangwa gufata umuntu nk'utari umuntu |
| kurebera | kubona ikibi kiba ntugire icyo ukora ngo ugihagarike |
| ubwiyunge | kongera kubana mu mahoro nyuma y'amakimbirane, hashingiwe ku kuri n'ubutabera |
| urwibutso | ahantu hubatswe ho kwibuka no kubungabunga amateka n'icyubahiro by'abazize jenoside |
1. Ni ikihe kibazo umwanditsi avuga ko buri wese wiga amateka ya jenoside yibaza?
2. Umwanditsi atanga ibisubizo bibiri by'icyo kibazo. Ni ibihe?
3. Ni gute imvugo z'urwango zoroheje ubwicanyi, ukurikije igika cya 2?
4. Vuga ingamba eshatu u Rwanda rwafashe nyuma ya jenoside.
5. Ni ibihe bikorwa bitatu umuntu ku giti cye ashobora gukora ngo akumire jenoside?
Umutwe «Jenoside itangirira ku ijambo» n'interuro ya nyuma y'umwandiko bihuriye he? Ni ubuhe buhanga umwanditsi akoresha?
Kuki umwanditsi avuga abantu «bitanze bagahisha abahigwaga»? Bifite akahe kamaro mu mwandiko?
«Buri gihe umuntu acecetse imbere y'ivangura, aba aretse urwango rugatera intambwe.» Ese urabyemera? Tanga urugero rwo mu buzima bw'urubyiruko rw'ubu.
1. «Ni gute abantu bageze aho kwica abaturanyi babo?»
2. Jenoside yateguwe igihe kirekire (ivangura n'imvugo z'urwango); benshi barebereye (abantu n'amahanga).
3. Zambuye bamwe ubumuntu: umuntu wabwiwe igihe kirekire ko umuturanyi we atari umuntu, kumugirira nabi biramworohera.
4. Inzira y'ubumwe n'ubwiyunge; inkiko Gacaca; amategeko ahana ingengabitekerezo ya jenoside, ihakana n'ipfobya; kwigisha amateka mu mashuri; inzibutso (eshatu muri izo).
5. Kwanga gusangiza ubutumwa bw'urwango; kwamagana urwenya rusebya abandi; kwigisha abana ko nta Munyarwanda uruta undi; kumenya amateka nyayo.
6. Byombi bivuga ko ijambo rifite imbaraga: ijambo ry'urwango ritegura jenoside, ijambo ryiza ritegura amahoro. Ni uguhuza intangiriro n'umusozo, bigatuma umwandiko ugira ubumwe kandi ubutumwa bwawo bwibukwa.
7. Bigaragaza ko kurebera atari ryo hitamo ryonyine: abantu bashobora guhitamo gutabara. Bitanga urugero rwiza, kandi bigashyigikira igitekerezo cy'uko buri muntu afite uruhare.
8. Igisubizo gisobanutse kigira urugero: urugero, umunyeshuri ubona mugenzi we asebywa ku mbuga nkoranyambaga kubera inkomoko ye, agaceceka, aba yemeye ko urwo rwango rukomeza gukwira.
Definition
Jenoside ni icyaha cyo kwica cyangwa kurimbura, ku bushake, itsinda ry'abantu cyangwa igice cyaryo bazira icyo bari cyo. Mu Rwanda, ivugwa ku izina ryayo nyaryo: Jenoside yakorewe Abatutsi.
Ingengabitekerezo ya jenoside ni ibitekerezo, imvugo n'ibikorwa bigamije gutegura, gushyigikira cyangwa gusingiza jenoside, cyangwa kubiba urwango ku itsinda ry'abantu.
Worked example
Gusesengura imiterere y'umwandiko ntekerezo
Warning
Ikibazo: «Ni iki urubyiruko rw'iki gihe rwakora ngo imbuga nkoranyambaga zitaba inzira y'ingengabitekerezo ya jenoside?»
Practice
Imyitozo
Sobanura itandukaniro rya «ihakana» n'«ipfobya» rya jenoside.
Kuki umwanditsi avuga ko jenoside «itaba mu ijoro rimwe»? Tanga ibimenyetso bibiri biri mu mwandiko.
«Kurebera» bisobanura iki? Tanga urugero rwo kurebera n'urwo gutabara mu buzima bwa buri munsi bw'ishuri.
Erekana interuro itegeka n'interuro ibaza biri mu mwandiko, uvuge icyo buri imwe ikora.
Andika igika cy'interuro esheshatu kugeza ku icumi ku nsanganyamatsiko: «Ijambo ryanjye rishobora kubaka amahoro.»
1. Ihakana ni ukuvuga ko jenoside itabayeho; ipfobya ni ukwemera ko hari ibyabaye ariko ukagabanya uburemere bwabyo cyangwa ukabyita ikindi kitari cyo.
2. Kuko yateguwe igihe kirekire: ivangura ryari mu mashuri, mu kazi no mu ndangamuntu; ibinyamakuru na radiyo byakwirakwije imvugo z'urwango.
3. Kubona ikibi kiba ntugire icyo ukora. Kurebera: kubona mugenzi wawe asebywa ugaseka. Gutabara: kumuvugira no kubimenyesha umurezi.
4. Itegeka: «Duhagurukire kuyikumira!»: ihamagarira abasomyi igikorwa. Ibaza: «ni gute abantu bageze aho kwica abaturanyi babo?»: ikurura umusomyi, igategura ibisobanuro bikurikira.
5. Igika cyiza gifite interuro ivuga igitekerezo nyamukuru, ingero ebyiri cyangwa eshatu zifatika (kuvuga neza ku bandi, kwamagana imvugo z'urwango, gusangiza amakuru y'ukuri), n'interuro isoza.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Jenoside itangirira ku ijambo», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Amakuru y'amateka ashingiye ku nyandiko z'inzego za Leta y'u Rwanda zishinzwe ubumwe n'amateka (MINUBUMWE).
Ifoto: 32nd Walk to remember, RUGWIRO SHEMA Kecin, Wikimedia Commons, CC0 1.0.
Ifoto: Lights of Remembrance, NDAHIMANA FRANK PORTER, Wikimedia Commons, CC0 1.0.
