Umuco w'Amahoro
Senior 6 · Kinyarwanda
Umuco w'Amahoro
Lesson 2 of 4
45 min
Amakimbirane menshi atangira ari mato: urubibi rw'umurima, ihene yoneye umuturanyi, ijambo ribi ryavuzwe mu kabari. Iyo atakemuwe kare, akura nk'umuriro mu byatsi byumye. Umuco nyarwanda ufite indangagaciro zifasha kuyazimya akiri mato.
Muri iri somo urasoma inkuru y'amakimbirane y'abaturanyi yakemuwe n'indangagaciro, maze wige ibyungo bihuza inyangingo mu nteruro y'urusobe, kugira ngo imyandiko yawe isobanure neza isano y'ibitekerezo.
Inkuru yanditswe na Ganzaa. Abantu n'ahantu bayivugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Mu isibo y'Ubumwe, ku musozi wa Rugarama, Gatete na Habimana bari baturanye imyaka makumyabiri. Abana babo bigaga hamwe, bagasangira inzira ijya ku iriba. Umunsi umwe, Habimana yateye ibiti by'imyumbati ku rubibi, maze Gatete avuga ko yarenze ku murima we metero ebyiri.
(2) Ikibazo cyari gito, ariko amagambo arakura. Mu kabari, umwe mu nshuti za Habimana yavuze ko «abantu nka Gatete batajya banyurwa». Inkuru igera kwa Gatete yongerewe umunyu. Umuhungu we w'imyaka cumi n'irindwi, Ishimwe, ashyira ku rubuga rwa WhatsApp rw'urubyiruko ubutumwa busebya umuryango wa Habimana. Mu cyumweru kimwe, imiryango yombi ntiyari ikiramukanya.
(3) Nyirasenge wa Ishimwe, Mukandori, wigisha amateka, abonye ubwo butumwa, ahamagara mwishywa we. Ntiyamutonganyije; yamubajije ikibazo kimwe: «Ese icyo wanditse ni ukuri, cyangwa ni uburakari?» Ishimwe aceceka. Mukandori aramubwira ati: «Amateka yacu atwigisha ko urwango rutangirira ku magambo mato, rugakura iyo abantu bacecetse. Ubupfura si ukutagira uburakari; ni ukutemera ko uburakari bukuyobora.» Uwo mugoroba, Ishimwe asiba ubutumwa, asaba imbabazi ku rubuga, kandi ajya kwa Habimana kubwira umwana we Keza ko yababajwe n'ibyo yanditse.
(4) Hagati aho, umukuru w'isibo yasabye imiryango yombi kugeza ikibazo ku bunzi b'akagari. Abunzi bapimye urubibi bari kumwe n'imiryango yombi n'abaturanyi babiri bari bazi aho imbago za kera zari ziri. Basanze ibiti bya Habimana koko byararenzeho, ariko kuri metero imwe gusa, si ebyiri. Habimana yemeye ikosa, yemera kubyimura nyuma y'isarura. Gatete na we yemeye ko yari yarakabirije.
(5) Nyuma y'icyumweru, imiryango yombi yahuriye mu muganda wo gusana inzira ijya ku iriba. Habimana azana amazi yo kunywa, Gatete azana amasuka abiri yo gutiza abatari bayafite. Ubwo bakoraga, Gatete aramubwira aseka, ati: «Twagombaga kurwana kubera metero imwe, kandi twembi dukeneye iyi nzira imwe.»
(6) Ku mugoroba, Mukandori yandikira Ishimwe ubutumwa bugufi: «Uyu munsi wabaye intwari. Ubutwari si ugutsinda abandi; ni ukwitsinda.» Ishimwe abugumisha muri telefoni ye kugeza n'ubu.
| Ijambo cyangwa imvugo | Icyo bisobanura mu mwandiko |
|---|---|
| isibo | itsinda rito ry'ingo zituranye, rigize igice cy'umudugudu |
| urubibi / imbago | umurongo utandukanya imirima ibiri / ibimenyetso biwugaragaza |
| kongera umunyu (inkuru) | kongera ku nkuru ibitarabaye kugira ngo irusheho gukomera |
| abunzi | abaturage batorwa ngo bunge abafitanye amakimbirane mato, ku rwego rw'akagari |
| gukabiriza | kuvuga ikintu ukirusha uko kiri |
| ubupfura | imyitwarire y'umuntu w'imfura: kwiyubaha, kubaha abandi no kwifata |
| ubunyangamugayo | kuvugisha ukuri no gukora ibitunganye, ntugire icyo ugayirwa |
| kwitsinda | gutsinda uburakari cyangwa irari ryawe bwite |
1. Amakimbirane ya Gatete na Habimana yatangiye ate?
2. Ni ibihe bintu bibiri byatumye ikibazo gito gikura?
3. Mukandori yafashije Ishimwe ate? Yamubajije iki?
4. Abunzi bakemuye ikibazo bate, kandi basanze iki?
5. Ni iki cyerekana ko imiryango yombi yiyunze?
Garagaza indangagaciro enye z'umuco nyarwanda zigaragara mu nkuru, uvuge umuntu uzigaragaza n'aho.
«Ubutwari si ugutsinda abandi; ni ukwitsinda.» Sobanura iyi nteruro ukoresheje ibyo Ishimwe yakoze.
Inkuru y'urubibi ifitanye isano ki n'isomo rya mbere ku gukumira jenoside? Ese iryo sano ntiriri kure cyane? Sobanura.
1. Habimana yateye imyumbati ku rubibi, Gatete avuga ko yarenze ku murima we metero ebyiri.
2. Amagambo y'urwango yavugiwe mu kabari akongerwamo umunyu; ubutumwa busebya Ishimwe yashyize kuri WhatsApp.
3. Ntiyamutonganyije; yamubajije niba ibyo yanditse ari ukuri cyangwa uburakari, amwibutsa ko urwango rutangirira ku magambo mato.
4. Bapimye urubibi bari kumwe n'imiryango yombi n'abaturanyi bazi imbago za kera. Basanze ibiti byararenzeho metero imwe, si ebyiri.
5. Bahuriye mu muganda, barafatanya: Habimana azana amazi, Gatete atiza amasuka, kandi baraganira baseka.
6. Urugero: ubupfura (Ishimwe asaba imbabazi; Mukandori ntatonganya); ubunyangamugayo (Habimana yemera ikosa, Gatete yemera ko yakabirije); ubufatanye (umuganda); kubahana no kwihangana (gukemura ikibazo binyuze ku bunzi aho kurwana).
7. Ishimwe yatsinze uburakari bwe: yasibye ubutumwa, asaba imbabazi ku mugaragaro, ajya kwa Habimana. Ibyo bisaba imbaraga kurusha gukomeza gusebya abandi.
8. Byombi byerekana ko urwango rutangirira ku magambo mato kandi rukura iyo abantu bacecetse cyangwa babishyigikiye. Ntiriri kure: jenoside n'amakimbirane mato ntibingana, ariko inzira yo kuyakumira (kuvuga ukuri, kwamagana imvugo mbi, kwiyunga) ni imwe.
Definition
Indangagaciro ni imyumvire n'imyitwarire myiza umuryango wemera kandi ushishikariza abawugize, nk'ubupfura, ubunyangamugayo, ubumwe, ubufatanye, kubahana n'ubutwari.
Icyungo ni ijambo cyangwa itsinda ry'amagambo rihuza amagambo, amatsinda y'amagambo cyangwa inyangingo, rikagaragaza isano iri hagati yabyo.
Mu isomo ry'iyiganteruro wabonye ko interuro y'urusobe igizwe n'inyangingo zirenze imwe. Ibyungo ni byo bigaragaza isano y'izo nyangingo: impamvu, ingaruka, inyuranyo, intego, igihe cyangwa inkurikizi.
| Isano | Ibyungo | Urugero rushingiye ku nkuru |
|---|---|---|
| Inyongera | kandi, ndetse, na none | Ishimwe yasibye ubutumwa, kandi asaba imbabazi. |
| Inyuranyo | ariko, nyamara, icyakora, nubwo | Ikibazo cyari gito, ariko amagambo arakura. / Gatete yarababariye nubwo bari bamuhemukiye. |
| Impamvu | kuko, kubera ko | Imiryango yariyunze kuko abunzi bayumvikanishije. |
| Ingaruka | bityo, ni yo mpamvu, ku buryo | Amagambo yarakuze, ku buryo imiryango itari ikiramukanya. |
| Intego | kugira ngo | Abunzi bapimye urubibi kugira ngo bamenye ukuri. |
| Igihe | iyo, igihe, ubwo, mbere y'uko, nyuma y'uko | Ubwo bakoraga, Gatete aramubwira aseka. |
| Inkurikizi | niba, iyo | Iyo ikibazo kidakemuwe kare, kirakura. |
Worked example
Guhuza interuro zoroheje ukoresheje icyungo, intambwe ku yindi
Interuro: (a) «Habimana yemeye ikosa.» (b) «Abunzi bari bamweretse imbago za kera.»
Worked example
Icyungo kimwe gihindura inyito yose
Gereranya: (a) «Gatete yaciye inkoni izamba kuko Habimana yemeye ikosa.» (b) «Gatete yaciye inkoni izamba nubwo Habimana yari atarakemera ikosa.»
Isesengura: muri (a), imbabazi za Gatete zisobanurwa n'uko Habimana yemeye ikosa (impamvu). Muri (b), Gatete yababariye mbere y'uko Habimana yemera (inyuranyo): bigaragaza ubupfura burenze. Icyungo ni cyo cyerekana uko umwanditsi abona ibyabaye.
«Guca inkoni izamba» ni imvugo isobanura kubabarira no kutagira umujinya ku wakubabaje.
Warning
Practice
Imyitozo
Shaka icyungo kiri muri buri nteruro, uvuge isano kigaragaza: (a) «Abunzi bapimye urubibi kugira ngo bamenye ukuri.» (b) «Ikibazo cyari gito, ariko amagambo arakura.» (c) «Iyo ikibazo kidakemuwe kare, kirakura.»
Huza interuro ukoresheje icyungo gikwiye: (a) «Ishimwe yasabye imbabazi.» + «Yari yasebye umuryango wa Habimana.» (b) «Imiryango yakoranye umuganda.» + «Inzira y'iriba yasanwe.»
Kosora: «Gatete yarakaye kugirango Habimana yarenze ku rubibi.»
Andika interuro y'urusobe ikoresha «nubwo» ku nsanganyamatsiko y'ubwiyunge.
Garagaza inyangingo ebyiri n'icyungo muri: «Habimana yemera kwimura ibiti nyuma y'uko imyumbati isaruwe.»
Andika igika cy'interuro esheshatu kugeza ku munani gisobanura indangagaciro imwe y'umuco nyarwanda ukunda, ukoresheje nibura ibyungo bine bifite amasano atandukanye. Ca umurongo ku byungo wakoresheje.
1. (a) kugira ngo: intego; (b) ariko: inyuranyo; (c) iyo: inkurikizi.
2. (a) «Ishimwe yasabye imbabazi kuko yari yasebye umuryango wa Habimana.» (b) «Imiryango yakoranye umuganda, bityo inzira y'iriba irasanwa.» (cyangwa «…kugira ngo inzira y'iriba isanwe.»)
3. «Gatete yarakaye kubera ko Habimana yari yarenze ku rubibi.» (isano ni impamvu, si intego; kandi «kugira ngo» yandikwa itandukanye).
4. Urugero: «Nubwo bari baratandukanyijwe n'amagambo mabi, imiryango yombi yongeye kubana neza.»
5. Inyangingo ya 1: «Habimana yemera kwimura ibiti»; icyungo: «nyuma y'uko» (igihe); inyangingo ya 2: «imyumbati isaruwe».
6. Igika cyiza gifite igitekerezo nyamukuru, urugero rufatika, n'ibyungo bine by'amasano atandukanye (urugero: kuko, ariko, kugira ngo, bityo) bikoreshejwe neza.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Inkuru «Urubibi rwa Gatete», igishushanyo «Icyungo: ikiraro gihuza inyangingo» (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Abantu n'ahantu bivugwa ni iby'urugero.
