Kurwanya Ibiyobyabwenge
Senior 6 · Kinyarwanda
Kurwanya Ibiyobyabwenge
Lesson 1 of 3
40 min
Nta muntu ubyuka avuga ati: «Uyu munsi ndashaka kubatwa n'ibiyobyabwenge.» Ububata butangira buhoro, ku nshuro ya mbere yitwa «rimwe gusa». Muri S1 wize ingaruka z'ibiyobyabwenge. Uyu munsi urajya kure: urasoma umwandiko usobanura uko ububata bwubakwa mu bwonko, impamvu urubyiruko rwibasirwa kurusha abandi, n'uko umuntu yabuvamo.
Umwandiko wanditswe na Ganzaa.
(1) Ibiyobyabwenge ni ibintu umuntu anywa, arya, ahumeka cyangwa yitera mu mubiri, bigahindura imikorere y'ubwonko bwe: uko atekereza, uko yumva n'uko yitwara. Mu Rwanda, ibikunze kuvugwa ni urumogi, kanyanga, inzoga z'inkorano na heroyine, ndetse n'imiti yo kwa muganga ikoreshwa nabi. Amategeko y'u Rwanda ahana kubikoresha, kubitunda no kubicuruza.
(2) Kugira ngo twumve ububata, tugomba kumenya uko ubwonko bukora. Iyo dukoze ikintu kidushimisha, nko kurya twashonje cyangwa gutsinda igitego, ubwonko burekura ibinyabutabire bituma twumva tunezerewe, bikadusaba kongera gukora icyo kintu. Ibiyobyabwenge byigarurira iyo nzira: bituma ubwonko bwumva ibyishimo byinshi kandi byihuse, birenze ibisanzwe.
(3) Ariko ubwonko burahinduka. Uko umuntu akomeza kubikoresha, bugenda bubimenyera, maze ibyo yafataga mbere ntibikimushimisha nka mbere: akenera byinshi kugira ngo yumve kimwe. Ibyishimo bisanzwe, nk'umukino, amasomo cyangwa umuryango, bigatakaza uburyohe. Iyo abiretse, yumva arwaye, ahangayitse, adashobora gusinzira. Ni bwo aba atangiye kubatwa: si uko adashaka kubireka, ni uko ubwonko bwe bwahindutse.
(4) Urubyiruko ni rwo rwibasirwa kurusha abandi. Ubwonko bw'umuntu bukomeza gukura kugeza hafi ku myaka makumyabiri n'itanu, cyane cyane igice gifata ibyemezo kigapima ingaruka. Ni yo mpamvu umusore cyangwa inkumi ashobora gushukwa n'amagambo nka «rimwe gusa nta cyo biba», cyangwa agashaka kwerekana ko ari umugabo imbere y'inshuti.
(5) Ingaruka ntizigarukira ku muntu umwe. Umunyeshuri wabaswe ata ishuri; umubyeyi wabaswe akena, agatonganya umuryango we; uwitera ibiyobyabwenge akoresheje urushinge rusangiwe ashobora kwandura virusi itera SIDA. Igihugu gitakaza imbaraga z'urubyiruko rwacyo, kigatanga amafaranga menshi mu buvuzi no mu igororamuco.
(6) Inkuru nziza ni uko ububata buvurwa. Ibitaro by'indwara zo mu mutwe n'ibigo by'igororamuco bifasha ababaswe kubivamo, n'ubwo bisaba igihe n'ubushake. Icy'ingenzi ni ukwemera ikibazo no gusaba ubufasha hakiri kare. Ariko inzira yoroshye kurusha izindi ni iyo kudatangira: «oya» ivuzwe ku nshuro ya mbere ni intwaro ikomeye kurusha imiti yose.
(7) Buri mwaka, ku wa 26 Kamena, isi yizihiza Umunsi Mpuzamahanga wo Kurwanya Ikoreshwa n'Icuruzwa ry'Ibiyobyabwenge. Ariko kurwanya ibiyobyabwenge si iby'umunsi umwe: ni icyemezo umuntu afata buri gihe ahawe «rimwe gusa».
| Ijambo cyangwa imvugo | Icyo bisobanura |
|---|---|
| ibiyobyabwenge | ibintu bihindura imikorere y'ubwonko, bigatuma umuntu atekereza n'uko yitwara mu buryo budasanzwe |
| kubatwa | kugera aho umuntu adashobora kureka ikintu, nubwo yabishaka |
| inzoga z'inkorano | inzoga zikozwe mu buryo butemewe, zidafite ubuziranenge |
| kwigarurira | gufata ikintu cy'undi ukakigira icyawe, ukakiyobora |
| igororamuco | gufasha umuntu kuva mu ngeso mbi no gusubira mu buzima busanzwe |
| kugerageza | gukora ikintu ku nshuro ya mbere ngo urebe uko kimeze |
| gushukwa | kwemezwa ikintu kibi n'amagambo y'ikinyoma |
1. Ibiyobyabwenge ni iki? Vuga bine bikunze kuvugwa mu Rwanda.
2. Sobanura mu magambo yawe uko ibiyobyabwenge «byigarurira» inzira y'ibyishimo mu bwonko.
3. Ni ibihe bimenyetso bitatu by'uko umuntu atangiye kubatwa?
4. Kuki urubyiruko rwibasirwa kurusha abandi?
5. Vuga ingaruka eshatu z'ibiyobyabwenge ku muryango no ku gihugu.
Umwanditsi avuga ko umuntu wabaswe atananiwe kubireka kubera ko «adashaka». Ibyo bihindura bite uko twafata ababaswe?
Kuki umwanditsi asubiramo imvugo «rimwe gusa» mu mutwe, mu bika no mu musozo?
Umwanditsi avuga ko «oya ivuzwe ku nshuro ya mbere ari intwaro ikomeye kurusha imiti yose». Ese uremeranya na we? Sobanura.
1. Ibintu bihindura imikorere y'ubwonko iyo binywewe, biriwe, bihumetswe cyangwa byatewe mu mubiri. Urumogi, kanyanga, inzoga z'inkorano, heroyine (n'imiti ikoreshwa nabi).
2. Ubusanzwe ubwonko butanga ibyishimo iyo dukoze ikintu cyiza; ibiyobyabwenge bitanga ibyishimo byinshi kandi byihuse birenze ibisanzwe, maze bigafata umwanya w'ibyishimo bisanzwe.
3. Akenera byinshi kugira ngo yumve kimwe; ibyishimo bisanzwe bitakaza uburyohe; iyo abiretse yumva arwaye, ahangayitse, adasinzira.
4. Ubwonko bwabo buracyakura kugeza hafi ku myaka 25, cyane cyane igice gifata ibyemezo; bityo bashukwa vuba, cyangwa bagashaka kwigaragaza imbere y'inshuti.
5. Guta ishuri; ubukene n'amakimbirane mu muryango; kwandura virusi itera SIDA ku basangira inshinge; igihugu gutakaza imbaraga z'urubyiruko n'amafaranga y'ubuvuzi.
6. Ababaswe bakwiye gufatwa nk'abarwayi bakeneye ubufasha, aho guhabwa akato cyangwa gusuzugurwa gusa; bituma bashobora kwemera ikibazo bakavurwa.
7. Ni isubiramo rishimangira ubutumwa nyamukuru: ububata butangira ku cyemezo gisa n'icyoroshye. Rituma umusomyi yibuka iyo nteruro igihe azayibwirwa.
8. Igisubizo cyumvikana: yego, kuko kwirinda bitavunanye kurusha kuvurwa, kandi ububata buhindura ubwonko; ariko ntibisobanura ko ababaswe badashobora gukira: bombi (kwirinda no kuvura) ni ingenzi.
Definition
Ibiyobyabwenge ni ibintu bihindura imikorere y'ubwonko iyo umuntu abinyoye, abiriye, abihumetse cyangwa abyiteye, bigahindura uko atekereza, uko yumva n'uko yitwara.
Kubatwa n'ibiyobyabwenge ni ukugera aho ubwonko bw'umuntu bubikenera, ku buryo adashobora kubireka nubwo yabishaka, kandi akumva arwaye iyo abiretse.
| Igihuha | Ukuri |
|---|---|
| «Rimwe gusa nta cyo biba.» | Ububata bwose butangira ku nshuro ya mbere; kandi inshuro imwe ishobora gutera impanuka cyangwa urugomo. |
| «Urumogi ni ikimera gisanzwe, ntirwangiza.» | Kuba ikintu ari ikimera ntibivuze ko kitangiza; urumogi rugira ingaruka ku bwonko no ku mitekerereze, cyane cyane ku rubyiruko. |
| «Ibiyobyabwenge bimfasha kwibagirwa ibibazo.» | Bibyibagiza amasaha make, bikongera ibindi: amanota, amafaranga, ubucuti n'ubuzima. |
| «Uwabaswe ntashobora gukira.» | Ububata buravurwa; bisaba igihe, ubushake n'ubufasha bw'abaganga n'umuryango. |
Worked example
Gusesengura uburyo umwanditsi asobanura ikintu cya siyansi
Igika cya 2–3 gisobanura ububata mu buryo bwa siyansi, ariko mu magambo yoroshye.
Warning
Mu matsinda ya babiri, mukine ibihe bitatu: (a) inshuti ikubwira iti «Rimwe gusa, nta cyo biba»; (b) mukuru wawe akuzaniye inzoga z'inkorano mu birori; (c) umuntu utazi akwizeza amafaranga ngo umutwarire «agapaki». Kuri buri gihe, uwanga akoreshe uburyo bumwe muri ubu: kuvuga «oya» mu buryo bweruye; gutanga impamvu ngufi; guhindura ikiganiro; kugenda. Nyuma, muganire ku buryo bwabaye bwiza kurusha ubundi n'impamvu.
Practice
Imyitozo
Sobanura itandukaniro ryo «kugerageza» ibiyobyabwenge no «kubatwa» na byo.
Tondeka intambwe enye z'ububata, uhereye ku ya mbere.
Kuki igihuha «urumogi ni ikimera gisanzwe, ntirwangiza» kitari ukuri?
Ni uwuhe munsi isi yizihizaho Umunsi Mpuzamahanga wo Kurwanya Ikoreshwa n'Icuruzwa ry'Ibiyobyabwenge?
Inshuti yawe ikubwiye ko imaze ibyumweru ikoresha urumogi kandi ko itakibasha kururekera. Wayigira iyihe nama? Andika igika cy'interuro eshanu kugeza ku munani.
1. Kugerageza ni ukubikoresha ku nshuro ya mbere cyangwa rimwe na rimwe; kubatwa ni ukugera aho ubwonko bubikenera ku buryo umuntu atabasha kubireka, akumva arwaye iyo abiretse.
2. Kugerageza → gukoresha rimwe na rimwe → gukenera byinshi → kubatwa.
3. Kuko kuba ikintu ari ikimera bitavuze ko kitangiza; urumogi rugira ingaruka ku bwonko no ku mitekerereze, cyane cyane ku rubyiruko rufite ubwonko bugikura.
4. Ku wa 26 Kamena.
5. Igika cyiza: kumushimira ko yabivuze; kumubwira ko ububata buvurwa; kumugira inama yo kubwira umuntu mukuru yizeye no kujya kwa muganga; kumwemerera kumuherekeza; kwirinda kumucira urubanza.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Ububata butangira ku «rimwe gusa»», igishushanyo «Ingazi z'ububata» (SVG), imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Umunsi Mpuzamahanga wo Kurwanya Ikoreshwa n'Icuruzwa ry'Ibiyobyabwenge (26 Kamena) wemejwe n'Inteko Rusange y'Umuryango w'Abibumbye; ibisobanuro ku bubata bishingiye ku makuru y'Umuryango w'Abibumbye wita ku Buzima (WHO): Drugs (psychoactive).
Ifoto: Neuro-Psychiatric Hospital CARAES Ndera, Dedios Nsabimana, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
