Umuco Nyarwanda
Senior 6 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 1 of 4
40 min
Mu bukwe bwa Kinyarwanda, umunsi wo gusaba no gukwa ntutsindirwa n'imodoka nziza cyangwa n'amahema meza: utsindirwa n'amagambo. Umuvugizi uzi gukoresha imvugo shusho, urwenya rufite ikinyabupfura n'ibisubizo bihuse, ahesha umuryango we ishema. Utabizi, n'iyo yaba yazanye inkwano nini, asiga inkuru yo gusekwa.
Mu mwaka wa kabiri wize intambwe z'ubukwe (gufata irembo, gusaba no gukwa, gushyingira, gutwikurura). Uyu munsi urajya kure: urasesengura imisango ubwayo, ni ukuvuga imvugo ikoreshwa n'abavugizi, impamvu yayo n'ibyo ihishe. Nyuma yaho uzahindura ibiganiro by'imisango imvugo iziguye, kandi ukine umuhango wo gusaba no gukwa.
Inkuru yanditswe na Ganzaa. Abantu n'imiryango ivugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Ku wa Gatandatu mu gitondo, urugo rwa Gasana i Huye rwari rwakeye. Amahema yari yashinzwe mu gikari, intebe zitondetse ku mirongo, n'imitako y'imigongo itatse urukuta rw'inyuma. Abasangwa, ari bo muryango wa Uwera, bari bicaye ku ruhande rumwe: abagore bambaye imishanana, abagabo bambaye imyitero. Ku rundi ruhande, intebe zari zitegereje abashyitsi. Hari hashize ukwezi umuryango wa Mugisha uje gufata irembo, kandi Uwera na Mugisha bari barasezeranye imbere y'amategeko ku biro by'umurenge.
(2) Saa yine, imodoka z'abashyitsi ziraparika. Umuryango wa Mugisha winjira ugenda buhoro: abagabo bitwaje inkoni, abagore bikoreye ibiseke bitatse. Umuhuza w'imisango, Kalisa, arahaguruka afata indangururamajwi, ati: «Bavandimwe, mu kanya gato haje abashyitsi tutazi. Mbona ari benshi, kandi bambaye nk'abagiye mu birori bikomeye. Gusa si jye wabaha ikaze mu rugo rutari urwanjye. Nyakubahwa mukuru w'umuryango wa Gasana, ndakwinginze ubahe ikaze.»
(3) Umukuru w'umuryango w'abasangwa, Ntwali, arahaguruka, ati: «Bashyitsi, murisanga! Mudusanze twicaye twiganirira nk'uko bisanzwe muri uru rugo. Amazimano arahari: nimubanze musome ku byo twabateganyirije, maze nimumara kumara inyota, mutubwire icyabazanye.»
(4) Umuvugizi w'umuryango wa Mugisha, Rwema, ahagurukana ubwitonzi, ati: «Turabashimiye ikaze ryiza. Tumaze iminsi twitegereza ikirere cy'iwacu, tubona inyange ihaguruka iwacu ikaza kururukira muri uru rugo. Twibajije icyayizanye, dusanga ari amazi meza n'ubwatsi butoshye biri ino. Natwe twifuza inyange nk'iyo mu rugo rwacu. None twaje kubasaba ko mwaduha imwe mu nyange zanyu, ikaza kurabagiza urugo rwacu.»
(5) Ntwali aramwenyura, akomeza imisango: «Muravuga neza, ariko ino inyange ni nyinshi. Ese mwazanywe n'iyihe? Nimutubwire izina ryayo, kugira ngo tutazabaha iyo mudashaka.» Rwema, ati: «Iyo dushaka ni Uwera, umukobwa wa Gasana. Twumvise ko ari umunyamwete, ko ari injeniyeri yubaka ibiraro, kandi ko ubupfura bwe buvugwa n'abaturanyi bose.»
(6) Abasangwa barebana basa n'abatunguwe. Ntwali, ati: «Uwera? Uwera ni umwana wacu w'ingenzi. Ntitwamutanga tutabanje kumenya ko azabona aho atura heza.» Ahamagara mu nzu, hasohoka umukobwa wambaye umushanana, ariko si Uwera: ni mubyara we. Abashyitsi baraseka, maze Rwema, ati: «Uyu ni umwana mwiza koko, ariko si we nyange twakurikiye. Iyacu twayimenya no mu zindi igihumbi.» Bose bakoma amashyi.
(7) Nyuma y'urwo rwenya, Uwera arasohoka aherekejwe n'abakobwa bambaye kimwe. Kalisa amubaza mu ijwi ryumvikana, ati: «Uwera, aba bashyitsi bavuze ko baje kugusaba. Urabazi? Ese urabyemera?» Uwera ararebana na Mugisha, aramwenyura, ati: «Ndabazi, kandi ndabyemera n'umutima wanjye wose.» Ntwali, ati: «Ubwo umwana wacu abyiyemereye, natwe turabemereye. Uwera turamubahaye.»
(8) Hakurikiraho gukwa. Rwema, ati: «Nta wusaba ngo agende amara masa. Twazanye inkwano, nk'ikimenyetso cy'uko twubaha uyu muryango. Si igiciro cy'umwana wanyu, kuko umwana w'umuntu atagurwa.» Abagabo babiri bo mu basangwa bajya kureba inka yari ihagaze ku irembo, bagaruka bavuga ko ari inka nziza, ifite amahembe meza. Abasangwa barayakira bashima, inzoga abashyitsi bazanye zirasukwa, abantu barasangira.
(9) Ku mugoroba, ubwo abashyitsi bari bagiye gutaha, Ntwali yongorera Rwema, ati: «Imiryango yacu yombi ubu ibaye umwe. Urugo rwiza ntirwubakwa n'umunsi umwe w'ibirori; rwubakwa n'iminsi yose ikurikiraho.» Rwema aramusubiza, ati: «Ni ukuri. Twe tubaye abahamya, ariko abubatsi ni Uwera na Mugisha.»
| Ijambo cyangwa imvugo | Icyo bisobanura mu mwandiko |
|---|---|
| abasangwa | umuryango wakiriye abandi iwawo; mu misango ni umuryango w'umukobwa |
| umuhuza w'imisango | umuntu uyobora ibirori, agaha ijambo abavuga kandi agahuza ibice by'umuhango |
| gufata irembo | kumenyesha umuryango w'umukobwa ko uzaza gusaba, ukemererwa mbere y'abandi |
| gusezerana imbere y'amategeko | gushyingirwa imbere y'umwanditsi w'irangamimerere, ku biro by'umurenge |
| amazimano | ibyo kunywa cyangwa kurya bihabwa abashyitsi bakigera mu rugo |
| kururukira | kumanuka uvuye mu kirere ukagwa ahantu, nk'uko inyoni ibigenza |
| kurabagiza | gutuma ikintu cyangwa ahantu habengerana, hagasa neza |
| inkwano | icyo umuryango w'umusore utanga ku muryango w'umukobwa, nk'ikimenyetso cy'icyubahiro n'ubucuti |
| kugenda amara masa | kugenda nta kintu na kimwe ujyanye |
| abahamya | abantu babonye ikintu kiba, bashobora kuzakivuga |
1. Ni ibihe bikorwa bibiri byari byarabaye mbere y'umunsi wo gusaba? (igika cya 1)
2. Kuki umuhuza w'imisango atahaye abashyitsi ikaze ubwe?
3. Ni iki Ntwali yasabye abashyitsi gukora mbere yo kuvuga icyabazanye?
4. Rwema yavuze ko inyange yazanywe n'iki muri urwo rugo? Ibyo bisobanura iki ku muryango wa Uwera?
5. Ni ibihe bintu bitatu umuryango wa Mugisha wumvise kuri Uwera?
6. Ni nde wasohowe mbere ya Uwera, kandi abashyitsi babyakiriye bate?
7. Ni iki Kalisa yabajije Uwera, kandi kuki icyo kibazo gifite agaciro?
8. Ukurikije Rwema, inkwano ni iki, kandi si iki?
«Inyange» ihagarariye iki mu mwandiko? Kuki abavugizi batavuga mu buryo bweruye?
Garagaza ibimenyetso bibiri by'uko ubukwe bwo muri iki gihe buvanze umuco wa kera n'imibereho ya none.
Umwanditsi yahaye Uwera umwuga w'injeniyeri yubaka ibiraro. Ibyo bitwigisha iki ku ishusho y'umukobwa mu muryango nyarwanda w'ubu?
Sobanura amagambo ya nyuma ya Rwema: «Twe tubaye abahamya, ariko abubatsi ni Uwera na Mugisha.»
1. Umuryango wa Mugisha wari waraje gufata irembo, kandi Uwera na Mugisha bari barasezeranye imbere y'amategeko ku murenge.
2. Kubera ko atari mu rugo rwe: ikaze ritangwa na nyir'urugo, ari we mukuru w'umuryango wa Gasana. Ni ikinyabupfura cy'imisango.
3. Kubanza gusoma ku mazimano, bakamara inyota.
4. Amazi meza n'ubwatsi butoshye. Bisobanura ko umuryango wa Uwera ari umuryango mwiza, ufite uburere n'umutekano.
5. Ni umunyamwete; ni injeniyeri yubaka ibiraro; afite ubupfura buvugwa n'abaturanyi.
6. Mubyara wa Uwera. Abashyitsi baraseka, Rwema avuga mu kinyabupfura ko atari we bashaka.
7. Yamubajije niba abazi kandi niba abyemera. Gifite agaciro kuko gushyingirwa bisaba ubwumvikane bw'abashyingiranwa: nta wushyingirwa ku gahato.
8. Ni ikimenyetso cy'uko umuryango w'umusore wubaha uw'umukobwa; si igiciro cy'umukobwa.
9. Ihagarariye Uwera (umukobwa usabwa). Imvugo shusho igaragaza icyubahiro, ikaryoshya imisango, kandi ikirinda kuvuga umukobwa nk'ikintu gisabwa ku isoko.
10. Urugero: inkoni, imyitero, inkwano y'inka n'imisango (kera); imodoka, indangururamajwi, gusezerana ku murenge n'umukobwa w'injeniyeri (none).
11. Umukobwa ashimwa ku bumenyi n'umurimo we, si ku bwiza gusa; umuryango wubaha ubushobozi bwe.
12. Imiryango yabaye abahamya b'isezerano, ariko gukomeza urugo ni inshingano y'abashakanye ubwabo, umunsi ku wundi.
Imisango y'ubukwe ni ubuvanganzo nyemvugo: ntiyandikwa, ivugwa imbere y'abantu, kandi buri muvugizi ayihanga mu magambo ye akurikije ibyo abona. Ariko ifite imiterere izwi n'abavugizi bose.
Definition
Imisango ni ibiganiro bivugwa mu buryo bw'ubuhanga hagati y'abavugizi b'imiryango ibiri mu mihango y'ubukwe (gufata irembo, gusaba, gukwa n'indi), bikurikiza intambwe zizwi, bigakoresha imvugo shusho, urwenya n'icyubahiro.
Abasangwa ni umuryango wakiriye abandi; abashyitsi ni umuryango uje gusaba.
| Akarango | Urugero mu mwandiko | Icyo kamaze |
|---|---|---|
| Intambwe zikurikirana | ikaze → amazimano → icyabazanye → gusaba → kwemererwa → gukwa → gusangira | bituma umuhango utajarajara, buri ruhande rukamenya igihe cyo kuvuga |
| Imvugo shusho | «inyange», «amazi meza n'ubwatsi butoshye» | ivuga umukobwa n'umuryango we mu cyubahiro, ikanaryoshya ijambo |
| Kwigira nk'utazi | «haje abashyitsi tutazi» | abasangwa bigira nk'abatunguwe, bigaha abashyitsi umwanya wo kwisobanura |
| Kugora abasaba | «ino inyange ni nyinshi; mwazanywe n'iyihe?» | bigaragaza agaciro k'umukobwa, bigapima n'ubuhanga bw'umuvugizi |
| Urwenya rufite ikinyabupfura | gusohora mubyara wa Uwera | rwongera ibyishimo nta wutukwa cyangwa ngo asuzugurwe |
| Imvugo y'icyubahiro | «Nyakubahwa», «ndakwinginze», «turabashimiye» | yerekana ko imiryango yubahana |
| Imvugo ngufi zihamya igitekerezo | «Nta wusaba ngo agende amara masa» | ishyigikira igitekerezo cy'umuvugizi, ikamuhesha icyizere |
Worked example
Gusesengura igice cy'imisango, intambwe ku yindi
Igice: «Tumaze iminsi twitegereza ikirere cy'iwacu, tubona inyange ihaguruka iwacu ikaza kururukira muri uru rugo.» (igika cya 4)
Worked example
Kera n'ubu: ni iki cyahindutse, ni iki cyagumye?
Ikibazo: Ushingiye ku mwandiko, garagaza igice kimwe cy'imisango cyahindutse n'ikindi cyagumye uko cyari kimeze.
Igisubizo: Cyahindutse: abashyingiranwa basezerana imbere y'amategeko ku murenge, kandi umukobwa abazwa imbere ya bose niba abyemera. Cyagumye: imiryango iracyasaba mu misango ikoresha imvugo shusho, kandi inkwano iracyatangwa nk'ikimenyetso cy'icyubahiro, si igiciro.
Warning
Ntukavuge ko inkwano ari «igiciro» cy'umukobwa, cyangwa ko umukobwa «agurwa». Mu muco nyarwanda, inkwano ni ikimenyetso cy'ubucuti n'icyubahiro hagati y'imiryango. Kandi mu mategeko y'u Rwanda, gushyingirwa bisaba ko abashyingiranwa bombi babyemera ku bushake bwabo.
Umwandiko wiganjemo imvugo itaziguye: amagambo y'abavugizi asubirwamo uko bayavuze, nyuma ya «ati:» cyangwa «bati:», hagati ya «». Iyo ubara iby'ubukwe nyuma yaho, ukunze gukoresha imvugo iziguye: uvuga ibyo abandi bavuze mu magambo yawe. Muri S3 wabonye itandukaniro ryazo; ubu urahindura ibiganiro birebire, ugenzura impinduka zose icyarimwe.
| Igihinduka | Imvugo itaziguye | Imvugo iziguye |
|---|---|---|
| Inshinga ibimburira | ati: / bati: / aravuga ati: | yavuze ko… / yabwiye … ko… / yabajije niba… / yasabye … |
| Ngenga ya 1 n'iya 2 | «Ndabazi.» «Muravuga neza.» | … ko abazi. … ko bavuga neza. |
| Ibinyazina ngenga | jye, twe, mwe | we, bo |
| Ibinyazina ngenera | urugo rwacu, umwana wanyu | urugo rwabo, umwana wabo |
| Aho bivugirwa | ino, hano, uru rugo | aho, iwabo, urwo rugo |
| Igihe | uyu munsi, ejo (umunsi ukurikira), none | uwo munsi, bukeye, icyo gihe |
| Ikibazo kibazwa «yego/oya» | «Urabazi?» | … yamubajije niba abazi. |
| Ikibazo gifite ijambo mbaza | «Mwazanywe n'iki?» | … yababajije icyo bazanywe na cyo. |
| Itegeko cyangwa ubusabe | «Nimwicare.» | … yabasabye kwicara. / … yababwiye ngo bicare. |
Inshinga nkene -ti (ati, bati, nti) ikoreshwa mu mvugo itaziguye gusa. Mu mvugo iziguye, ntiboneka: isimburwa n'inshinga nka kuvuga, kubwira, kubaza, gusaba, kwemeza, zikurikirwa na ko, niba cyangwa imbundo.
Worked example
Urugero 1: interuro ihamya
Itaziguye: Ntwali, ati: «Uwera turamubahaye.»
Iziguye: Ntwali yavuze ko Uwera bamubahaye.
Impinduka: «ati:» → «yavuze ko»; ngenga ya mbere y'ubwinshi (tu-) → ngenga ya gatatu y'ubwinshi (ba-); utwatuzo «» n'utudomo tubiri biravaho.
Urugero 2: ikibazo n'itegeko mu nteruro imwe
Itaziguye: Kalisa, ati: «Uwera, urabazi? Ngwino uhagarare hano.»
Iziguye: Kalisa yabajije Uwera niba abazi, maze amusaba kuza guhagarara aho.
Impinduka: ikibazo «yego/oya» → «niba»; itegeko → «gusaba» + imbundo; «hano» → «aho»; izina ry'uwo babwira (Uwera) rijya mu nteruro nk'icyuzuzo.
Warning
Amakosa akunze kugaragara
Mu matsinda y'abanyeshuri barindwi (umuhuza w'imisango, umuvugizi w'abasangwa, umuvugizi w'abashyitsi, se cyangwa nyina w'umukobwa, umukobwa, umusore, umuntu ujya kureba inkwano), mutegure kandi mukine umuhango w'iminota 8 kugeza ku 10.
| Igipimo cyo gusuzuma | Amanota |
|---|---|
| Intambwe zose z'umuhango zubahirijwe kandi zikurikiranye | 4 |
| Imvugo shusho nshya ikoreshwa neza kuva ku ntangiriro kugera ku iherezo | 4 |
| Urwenya rufite ikinyabupfura n'imvugo y'icyubahiro | 4 |
| Ijwi ryumvikana, kureba abo ubwira, guhagarara neza | 4 |
| Inshamake mu mvugo iziguye idafite amakosa | 4 |
Worked example
Urugero rw'igice cy'imisango (umukoro w'ikitegererezo)
Umuvugizi w'abasangwa: «Bashyitsi bacu, amazimano mwayasomyeho, ndabona n'inyota yashize. Ubu noneho nimutubwire: ni iki cyabazanye muri benshi gutya?»
Umuvugizi w'abashyitsi: «Turabashimiye. Twebwe turi abahinzi. Twumvise ko muri uru rugo hari imbuto y'indobanure, imwe iyo uyiteye mu murima ikera ikanatunga abaturanyi. Twaje kubasaba ko mwaduha kuri iyo mbuto.»
Umuvugizi w'abasangwa: «Imbuto zacu ntizitangwa ku muntu utazi guhinga! Mbere y'uko tuyibaha, nimutubwire: umurima wanyu mwawuteguye mute?»
Umuvugizi w'abashyitsi: «Umurima twawuteguye kare: umusore wacu yarize, afite umurimo, kandi yubatse inzu. Kandi nk'uko mubizi, inkingi imwe ntigera inzu: urugo rushya tuzarwubakana namwe.»
Inshamake mu mvugo iziguye: Umuvugizi w'abasangwa yabajije abashyitsi icyabazanye. Umuvugizi wabo yasubije ko baje gusaba imbuto y'indobanure iri muri urwo rugo. Abasangwa bababajije uko bateguye umurima wabo, maze abashyitsi basobanura ko umusore wabo yize, afite umurimo kandi yubatse inzu.
Practice
Imyitozo
Sobanura aya magambo n'imvugo uko bikoreshejwe mu mwandiko: (a) abasangwa; (b) amazimano; (c) kugenda amara masa.
Vuga uturango dutatu tw'imisango, utange urugero rwa buri kamwe mu mwandiko.
Hindura mu mvugo iziguye: Ntwali, ati: «Bashyitsi, murisanga!»
Hindura mu mvugo iziguye: Rwema, ati: «Twazanye inkwano, nk'ikimenyetso cy'uko twubaha uyu muryango.»
Hindura mu mvugo iziguye: Kalisa abaza abashyitsi, ati: «Mwazanywe n'iki?»
Kosora iyi nteruro: «Uwera yavuze ati ko ndabemera.»
Muri «Nta wusaba ngo agende amara masa», Rwema ashaka kuvuga iki? Kuki yayivuze mbere yo kuvuga inkwano?
Hari abavuga ko imisango y'ubukwe itwara igihe kinini kandi idakenewe muri iki gihe. Wowe ubitekerezaho iki? Andika igika cy'interuro esheshatu kugeza ku munani, utange impamvu ebyiri.
1. (a) umuryango wakiriye abandi, ari wo w'umukobwa; (b) ibyo kunywa cyangwa kurya bihabwa abashyitsi bakigera mu rugo; (c) kugenda nta kintu ujyanye.
2. Urugero: imvugo shusho («inyange»); kugora abasaba («mwazanywe n'iyihe?»); urwenya rufite ikinyabupfura (gusohora mubyara wa Uwera); imvugo y'icyubahiro («Nyakubahwa»); intambwe zikurikirana.
3. Ntwali yahaye abashyitsi ikaze. (cyangwa: Ntwali yabwiye abashyitsi ko basanga.)
4. Rwema yavuze ko bazanye inkwano, nk'ikimenyetso cy'uko bubaha uwo muryango.
5. Kalisa yabajije abashyitsi icyo bazanywe na cyo.
6. «Uwera yavuze ko abemera.»
7. Ko udasaba ugenda nta kimenyetso cy'icyubahiro uzanye. Yayivuze mbere kugira ngo itegure abumva, inkwano ibe igaragara nk'ikimenyetso cy'umuco, si nk'igiciro.
8. Igisubizo cyumvikana kigira igitekerezo kigaragara n'impamvu ebyiri. Urugero: imisango ni ingenzi kuko ihuza imiryango ikanatoza abato ikinyabupfura n'ubuhanga bwo kuvuga; ariko ishobora kugabanywa igihe kugira ngo itaremerera abatumirwa.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Inyange y'i Huye», imbonerahamwe, ingero z'imisango, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Abantu n'imiryango bivugwa ni iby'urugero.
Ifoto: Gusaba no gukwa mu Rwanda, IGANZE, Wikimedia Commons, CC0 1.0.
Ifoto: Rwandan wedding ceremony speech, Dushime Murere Ryan, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
