Itumanaho n'Ikoranabuhanga
Senior 6 · Kinyarwanda
Itumanaho n'Ikoranabuhanga
Lesson 1 of 4
40 min
Ubaze abantu bakuru uko bohererezanyaga ubutumwa mu myaka mirongo itatu ishize: urupapuro, ibahasha, umushoferi wa bisi, iminsi myinshi yo gutegereza. Uyu munsi, ubutumwa, ifoto n'amafaranga bigera ku wundi mu masegonda. Twarabimenyereye ku buryo tutakibona ko ari igitangaza.
Muri iri somo urasoma umwandiko ugaragaza ibyiza n'ingaruka by'ikoranabuhanga mu Rwanda, usesengure uburyo umwanditsi apima impande zombi, kandi ujye impaka ku ikoreshwa rya telefoni mu mashuri.
Umwandiko ntekerezo wanditswe na Ganzaa. Abantu bavugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Sogokuru wa Keza akunda kuvuga ko mu buto bwe, kohereza ubutumwa i Kigali uvuye i Rusizi byatwaraga iminsi: babwandikaga ku rupapuro, bakabuha umushoferi wa bisi, bagategereza igisubizo icyumweru cyose. Uyu munsi, Keza yohereza ubutumwa, ifoto n'amafaranga mu masegonda make, akoresheje telefoni iri mu mufuka we. Ni igitangaza twamenyereye ku buryo tutakibona ko ari igitangaza.
(2) Ikoranabuhanga mu itumanaho ryahinduye ubuzima bwa buri munsi. Amafaranga yoherezwa kandi akishyurwa kuri telefoni: umucuruzi w'imboga, umushoferi wa moto ndetse n'urusengero bishyurwa hakoreshejwe kode ngufi. Serivisi nyinshi za Leta zisabirwa ku rubuga rwa Irembo, umuturage atavuye mu rugo: icyemezo cy'amavuko, kwiyandikisha ku kizamini cy'uruhushya rwo gutwara ibinyabiziga, n'izindi.
(3) No mu buvuzi, ikoranabuhanga rirokora ubuzima. Kuva mu 2016, utudege tutagira abapilote dutwara amaraso tukayageza ku bitaro byo mu turere twa kure, aho imodoka zatindaga amasaha. Abaganga bashobora kugisha inama bagenzi babo bari kure binyuze kuri murandasi.
(4) Mu mashuri, ibyumba by'ikoranabuhanga bifite mudasobwa na projegiteri bifasha abanyeshuri kwiga gukora porogaramu, gushakisha amakuru no gusoma ibitabo biri kuri murandasi. Ubwenge buhangano bushobora gusobanurira umunyeshuri isomo mu buryo bwinshi, igihe cyose abikeneye.
(5) Ariko buri gitangaza gifite igicucu cyacyo. Ibihuha bikwira vuba kuruta ukuri. Abatekamutwe bahamagara abantu biyita abakozi b'ibigo by'itumanaho, babasaba ijambo ry'ibanga, bakabiba amafaranga yabo. Bamwe mu rubyiruko bahohoterwa kuri murandasi: baratukwa, barasebywa, amafoto yabo agakwirakwizwa batabyemeye. Abandi bizizirwa na telefoni, bakarara bayireba, bukacya badashobora gukurikira amasomo.
(6) Ese ibyo bivuze ko twakwiye kwanga ikoranabuhanga? Oya. Bivuze ko tugomba kurikoresha twitonze: kutagira uwo duha ijambo ry'ibanga, kugenzura amakuru mbere yo kuyasangiza, kubaha abandi kuri murandasi nk'uko tububaha imbonankubone, no kugena igihe cyo kureba telefoni n'icyo kuyireka.
(7) Ikoranabuhanga ni nk'umuriro: uragutekera, ukakumurikira, ariko ushobora no kugutwikira inzu. Ntitwareka umuriro; twiga kuwucana neza.

| Ijambo cyangwa imvugo | Icyo bisobanura |
|---|---|
| itumanaho | guhererekanya amakuru n'ubutumwa hagati y'abantu cyangwa ibigo |
| murandasi | urusobe rw'isi yose ruhuza mudasobwa na telefoni (interineti) |
| utudege tutagira abapilote | indege nto zitwarwa n'ikoranabuhanga ziri kure (drones) |
| ubwenge buhangano | ikoranabuhanga rituma imashini zikora ibisaba ubwenge nk'ubw'abantu (AI) |
| umutekamutwe | umuntu ushuka abandi agamije kubatwara ibyabo |
| ijambo ry'ibanga | imibare cyangwa amagambo y'ibanga bifungura konti cyangwa telefoni |
| guhohoterwa kuri murandasi | gutukwa, gusebywa cyangwa gutotezwa ku mbuga nkoranyambaga |
| kwizizirwa | kubatwa n'ikintu ku buryo udashobora kukireka |
| imbonankubone | muhuye amaso ku maso, si kuri telefoni |
1. Kera, ubutumwa bwavaga i Rusizi bujya i Kigali bute? Byatwaraga igihe kingana iki?
2. Vuga ibintu bibiri amafaranga yo kuri telefoni yoroheje.
3. Ni izihe serivisi za Leta zivugwa ko zisabirwa ku rubuga rwa Irembo?
4. Utudege tutagira abapilote dufasha iki mu buvuzi?
5. Vuga ingaruka enye mbi z'ikoranabuhanga ziri mu gika cya 5.
6. Ni izihe nama enye umwanditsi atanga mu gika cya 6?
Umwandiko ugabanyijemo ibice bibiri bihabanye. Ni ibihe, kandi ni iyihe nteruro ibihuza?
Sobanura igereranya «Ikoranabuhanga ni nk'umuriro». Kuki rikwiye kurusha kuvuga gusa ko «rifite ibyiza n'ibibi»?
Ese umwanditsi aha agaciro kangana ibyiza n'ingaruka? Erekana ibimenyetso.
1. Bwandikwaga ku rupapuro, bugahabwa umushoferi wa bisi; byatwaraga iminsi, igisubizo kigategerezwa icyumweru.
2. Kohereza amafaranga no kwishyura (umucuruzi, umushoferi wa moto, urusengero) hakoreshejwe kode ngufi.
3. Icyemezo cy'amavuko no kwiyandikisha ku kizamini cy'uruhushya rwo gutwara ibinyabiziga.
4. Dutwara amaraso tukayageza ku bitaro byo mu turere twa kure vuba, aho imodoka zatindaga amasaha.
5. Ibihuha; abatekamutwe biba amafaranga; guhohoterwa kuri murandasi; kwizizirwa na telefoni.
6. Kutagira uwo duha ijambo ry'ibanga; kugenzura amakuru mbere yo kuyasangiza; kubaha abandi kuri murandasi; kugena igihe cyo gukoresha telefoni.
7. Ibika 2–4: ibitangaza (ibyiza); igika cya 5: ingaruka mbi. Interuro ibihuza ni «Ariko buri gitangaza gifite igicucu cyacyo.»
8. Umuriro ni ingenzi (uteka, umurika) ariko uteje akaga iyo udacunzwe neza. Iryo shusho rituma umusomyi yumva vuba ko igisubizo atari ukureka ikoranabuhanga, ahubwo ari ukurikoresha neza.
9. Ibyiza bihabwa ibika bitatu, ingaruka igika kimwe, ariko umwanzuro (igika cya 6–7) uhuza byombi: ntiyanga ikoranabuhanga, ariko asaba kwitonda. Ni umwandiko ushyigikira ikoranabuhanga mu bushishozi.

Definition
Itumanaho ni uguhererekanya amakuru n'ubutumwa hagati y'abantu cyangwa ibigo.
Ikoranabuhanga mu itumanaho ni ibikoresho n'uburyo bushingiye kuri mudasobwa, telefoni na murandasi bifasha kubika, gutunganya no guhererekanya amakuru.
Worked example
Gusesengura uko umwanditsi apima impande zombi
Warning
Ingingo: «Abanyeshuri b'amashuri yisumbuye bacumbikirwa bakwiye kwemererwa kugira telefoni ku ishuri.»
Practice
Imyitozo
Sobanura: (a) ubwenge buhangano; (b) umutekamutwe; (c) kwizizirwa.
Tondeka ibyiza by'ikoranabuhanga bivugwa mu mwandiko ukurikije inzego: ubukungu, ubuvuzi, uburezi, serivisi za Leta.
Umuntu aguhamagaye avuga ko ari umukozi w'ikigo cy'itumanaho, agusaba ijambo ry'ibanga rya konti yawe ya telefoni. Wakora iki? Kubera iki?
Andika igereranya rishya (ritari «umuriro») risobanura ikoranabuhanga, urisobanure mu nteruro ebyiri.
Andika igika cy'interuro esheshatu kugeza ku icumi ku nsanganyamatsiko: «Uko nakoresha telefoni yanjye neza mu mwaka wa gatandatu.»
1. (a) ikoranabuhanga rituma imashini zikora ibisaba ubwenge nk'ubw'abantu; (b) umuntu ushuka abandi agamije kubatwara ibyabo; (c) kubatwa n'ikintu ku buryo udashobora kukireka.
2. Ubukungu: amafaranga kuri telefoni. Ubuvuzi: utudege dutwara amaraso; abaganga bagisha inama kuri murandasi. Uburezi: ibyumba by'ikoranabuhanga, porogaramu, ibitabo kuri murandasi, ubwenge buhangano. Serivisi za Leta: Irembo.
3. Kwanga kuritanga no guhagarika ikiganiro, hanyuma kubimenyesha ikigo cy'itumanaho ku murongo wacyo wemewe. Ibigo nyabyo ntibisaba ijambo ry'ibanga; ni umutekamutwe.
4. Urugero: «Ikoranabuhanga ni nk'imodoka: rikugeza kure vuba, ariko utazi kuritwara rirakugonga.»
5. Igika cyiza gifite igitekerezo nyamukuru n'ingamba zifatika (igihe cyo kwiga, kutaraza telefoni mu cyumba, kugenzura amakuru, kurinda ijambo ry'ibanga, kubaha abandi).
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Igitangaza kiri mu mufuka», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ifoto: Juru Secondary School Smart Classroom, Joachim Hauschopp, Wikimedia Commons, CC0 1.0.
Ifoto: ASC Leiden - Rwanda 2021 - 028 - How to donate in St. Étienne Cathedral - Kigali, Gerard van de Bruinhorst, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.