Uburinganire n'Ubwuzuzanye
Senior 6 · Kinyarwanda
Uburinganire n'Ubwuzuzanye
Lesson 1 of 4
40 min
Hari abavuga ko uburinganire ari umuco w'ahandi waje gusenya ingo nyarwanda. Abandi bakavuga ko ari bwo bwatumye abakobwa bajya mu ishuri, bakaba abaganga, abenjeniyeri n'abayobozi. Ni nde ufite ukuri?
Muri S1 wize inshingano z'abagize umuryango. Uyu munsi urasoma umwandiko usesengura icyo uburinganire n'ubwuzuzanye ari cyo, aho bihurira n'umuco nyarwanda n'aho bitandukaniye na wo, hanyuma ujye impaka ku ngingo iteza amakimbirane.
Umwandiko ntekerezo wanditswe na Ganzaa.
(1) Iyo ubajije abantu icyo uburinganire ari cyo, ibisubizo biratandukana. Bamwe bavuga ko ari ugutuma abagore baba nk'abagabo; abandi bakavuga ko ari umuco w'ahandi waje gusenya ingo. Nyamara uburinganire ntibuvuga ko abagabo n'abagore basa. Buvuga ko bangana mu gaciro, mu burenganzira no mu mahirwe: umukobwa n'umuhungu bagomba kwiga kimwe, kugira ijambo kimwe, no kurindwa kimwe n'amategeko. Ubwuzuzanye bwo buvuga ko abantu badasa bashobora gufatanya, buri wese akuzuza undi, nk'amaboko abiri y'umuntu umwe.
(2) Ese ibyo byaje mu Rwanda bivuye hanze? Umuco nyarwanda ubwawo ufite ibimenyetso by'ubwuzuzanye. Ku ngoma ya cyami, umugabekazi, ari we nyina w'umwami, yari afite ijambo rikomeye mu butegetsi. Mu ngo, umugore yitwaga «umutima w'urugo»: ni we wacungaga ibigega, akakira abashyitsi, akarera abana. Umugabo n'umugore bari bafite inshingano zitandukanye, ariko urugo ntirwashoboraga kubaho hatari umwe muri bo.
(3) Ariko umuco nyarwanda wari ufite n'imvugo n'imigenzo byashyiraga umugore hasi. Umugani «Nta nkokokazi ibika isake ihari» wakoreshwaga mu kwibutsa umugore ko adakwiye kugira icyo avuga imbere y'umugabo. Abakobwa benshi ntibajyaga mu ishuri, kandi umukobwa ntiyazunguraga ibya se nk'abahungu.
(4) Ibyo byatangiye guhinduka. Itegeko ryo mu 1999 rigena izungura ryemereye abakobwa kuzungura kimwe n'abahungu. Itegeko Nshinga rya Repubulika y'u Rwanda ryo mu 2003 ryavuguruwe mu 2015 riteganya ko nibura 30% by'imyanya mu nzego zifata ibyemezo ihabwa abagore. Uyu munsi, abakobwa n'abahungu bicara ku ntebe imwe mu ishuri; abakobwa barushaho kujya mu masomo y'ubumenyi, ubwubatsi n'ikoranabuhanga, kandi hari abahungu biga ubuforomo n'imirire.
(5) Uburinganire ntibukuraho ubwuzuzanye; ahubwo burabukomeza. Umugabo uteka, wuhagira umwana cyangwa umujyana kwa muganga ntaba atakaje ubugabo bwe: aba yuzuza inshingano ze z'umubyeyi. Umugore ujya mu nama y'akarere cyangwa uyobora ikigo ntaba ataye urugo: aba azaniye urugo n'igihugu ubumenyi bwe. Iyo bombi basangira imirimo n'ibyemezo, urugo rugira amaboko abiri aho kugira rimwe.
(6) Icyakora hari abibeshya ku buringanire. Hari umugore wumva ko bumuha uburenganzira bwo gusuzugura umugabo, n'umugabo wumva ko kubuha agaciro ari ugutsindwa. Ibyo byombi ni ukwibeshya: uburinganire si intambara y'abagabo n'abagore, ni ubufatanye bwabo. Nk'uko Abanyarwanda babivuga, «Abagiye inama Imana irabasanga.»
(7) Uburinganire n'ubwuzuzanye ntibikwiye kuguma mu mbwirwaruhame no mu mategeko gusa. Bitangirira mu rugo: mu buryo ababyeyi bagabanya imirimo y'abana, mu buryo umuhungu yubaha mushiki we, no mu buryo umukobwa yizera ko ashobora kugera kure. Igihugu cyubakwa n'amaboko yose y'abenegihugu, si igice cyabo gusa.
| Ijambo cyangwa imvugo | Icyo bisobanura mu mwandiko |
|---|---|
| uburinganire | kungana mu gaciro, mu burenganzira no mu mahirwe kw'abagabo n'abagore |
| ubwuzuzanye | gufatanya kw'abantu badasa, buri wese akuzuza ibyo undi adafite |
| umugabekazi | nyina w'umwami, wagiraga uruhare mu butegetsi bw'ingoma ya cyami |
| umutima w'urugo | imvugo ivuga umugore nk'uwo urugo rwose rushingiyeho |
| kuzungura | guhabwa umurage, ni ukuvuga ibyo umubyeyi wapfuye yasize |
| inzego zifata ibyemezo | inteko, inama n'ibiro bifatirwamo ibyemezo by'igihugu cyangwa by'ikigo |
| kwibeshya | gutekereza ko ikintu kiri uko kitari |
| abenegihugu | abantu bose bafite ubwenegihugu bw'igihugu runaka |
1. Ukurikije igika cya mbere, uburinganire ni iki, kandi si iki?
2. Umwanditsi atanga ibimenyetso bibiri by'ubwuzuzanye mu muco nyarwanda wa kera. Ni ibihe?
3. Umugani «Nta nkokokazi ibika isake ihari» wakoreshwaga ute?
4. Ni ibihe bintu bibiri byahindutse mu mategeko, bivugwa mu gika cya kane?
5. Ni uwuhe mugani umwanditsi akoresha mu gushyigikira ubufatanye, kandi usobanura iki?
Umwanditsi avuga ko umuco nyarwanda wari ufite «ibimenyetso by'ubwuzuzanye» n'«imvugo yashyiraga umugore hasi». Ibyo bigaragaza iki ku buryo yitwara imbere y'umuco?
Garagaza imyumvire ibiri itari yo ku buringanire ivugwa mu gika cya gatandatu, uvuge impamvu umwanditsi ayihakana.
Kuki umwanditsi asoza avuga ko uburinganire «butangirira mu rugo»? Ese urabyemera? Tanga urugero.
1. Ni ukungana mu gaciro, mu burenganzira no mu mahirwe; si ukuvuga ko abagabo n'abagore basa.
2. Umugabekazi wari ufite ijambo rikomeye mu butegetsi; umugore wari «umutima w'urugo» ucunga ibigega, wakira abashyitsi kandi urera abana.
3. Wakoreshwaga mu kwibutsa umugore ko adakwiye kugira icyo avuga imbere y'umugabo.
4. Itegeko ryo mu 1999 ryemereye abakobwa kuzungura kimwe n'abahungu; Itegeko Nshinga riteganya ko nibura 30% by'imyanya mu nzego zifata ibyemezo ihabwa abagore.
5. «Abagiye inama Imana irabasanga»: abafatanya bakajya inama bagera kuri byinshi.
6. Ntawuhakana wose cyangwa ngo awemere wose: agaragaza ibyiza byawo, akanenga ibitari byiza. Ni imyitwarire y'umuntu usesengura, utitwaza amarangamutima.
7. (a) Umugore wumva ko uburinganire bumuha uburenganzira bwo gusuzugura umugabo; (b) umugabo wumva ko kubuha agaciro ari ugutsindwa. Arabihakana kuko uburinganire ari ubufatanye, si intambara.
8. Kuko abana bigira mu rugo uko abagabo n'abagore bafatana. Urugero: ababyeyi baha umuhungu n'umukobwa imirimo imwe (guteka, kuvoma, gusubiramo amasomo) baba babatoza uburinganire.
Definition
Uburinganire ni ihame rivuga ko abagabo n'abagore, abahungu n'abakobwa, bangana mu gaciro, mu burenganzira, mu nshingano no mu mahirwe, imbere y'amategeko no mu muryango.
Ubwuzuzanye ni ugufatanya kw'abagabo n'abagore, buri wese akuzuza undi mu bushobozi bwe, kugira ngo bubake urugo n'igihugu.
Worked example
Gusesengura umugani ukoresheje ihame ry'uburinganire
Umugani: «Nta nkokokazi ibika isake ihari.»
Worked example
Uburinganire cyangwa ubwuzuzanye?
Ikibazo: Muri iyi mimerere ibiri, ni irihe ryerekana uburinganire, irihe ryerekana ubwuzuzanye? (a) Umukobwa n'umuhungu bahabwa amahirwe angana yo gupiganira buruse. (b) Umugore w'umuhanga mu ibaruramari acunga imari y'urugo, umugabo w'umuhinzi akayobora imirimo y'umurima, bagafatira hamwe ibyemezo.
Igisubizo: (a) ni uburinganire: amahirwe angana. (b) ni ubwuzuzanye: buri wese yuzuza undi akoresheje ubushobozi bwe, kandi bafatanya gufata ibyemezo.
Warning
Ntukavuge ko uburinganire ari «ugutuma umugore aba umugabo» cyangwa «gukuraho umuco». Ni ukungana mu gaciro, uburenganzira n'amahirwe, kandi ntibuvuguruza ubwuzuzanye.
Iyo uvuze amategeko n'imibare, vuga aho bikomoka (urugero: Itegeko Nshinga ryo mu 2003 ryavuguruwe mu 2015). Ntuhimbe imibare.
Ingingo: «Imirimo yo mu rugo ikwiye kugabanywa kimwe hagati y'abahungu n'abakobwa.»
Practice
Imyitozo
Tanga inshoza y'uburinganire n'iy'ubwuzuzanye, ugaragaze itandukaniro ryabyo.
Sobanura aya magambo: (a) umugabekazi; (b) kuzungura; (c) abenegihugu.
Garagaza niba buri nteruro yerekana uburinganire cyangwa ubwuzuzanye: (a) Abakobwa n'abahungu bakora ikizamini kimwe. (b) Umugabo n'umugore bafatanya kurera abana babo. (c) Umukobwa yemerewe kuzungura nka musaza we.
Kuki umwanditsi avuga ko umugabo uteka «ataba atakaje ubugabo bwe»?
Tanga ingero ebyiri z'imvugo zikoreshwa mu Kinyarwanda zishyira umugore hasi n'urugero rumwe rumuha agaciro, uvuge icyo buri imwe igaragaza.
Andika igika cy'interuro esheshatu kugeza ku icumi ugaragaza uko wakwimakaza uburinganire n'ubwuzuzanye mu ishuri ryanyu.
Reba igishushanyo cy'ijanisha ry'abagore mu Mutwe w'Abadepite. (a) Ni hagati y'iyihe myaka ijanisha ryazamutse cyane? (b) Ni iki kivugwa mu mwandiko gishobora gusobanura iryo zamuka? (c) Ese ijanisha rinini ry'abagore mu nteko rihagije ngo uburinganire bugerweho mu ngo? Sobanura.
1. Uburinganire: kungana mu gaciro, uburenganzira n'amahirwe. Ubwuzuzanye: gufatanya, buri wese yuzuza undi. Itandukaniro: uburinganire bureba uburenganzira bungana; ubwuzuzanye bureba ubufatanye bw'abantu badasa.
2. (a) nyina w'umwami wagiraga uruhare mu butegetsi; (b) guhabwa ibyo umubyeyi wapfuye yasize; (c) abantu bafite ubwenegihugu bw'igihugu.
3. (a) uburinganire; (b) ubwuzuzanye; (c) uburinganire.
4. Kuko guteka no kwita ku bana ari inshingano z'umubyeyi, si iz'umugore wenyine: kubikora ni ukuzuza inshingano ze.
5. Urugero: «Nta nkokokazi ibika isake ihari» (imushyira hasi: ntagire ijambo); «Umugore ni umutima w'urugo» (imuha agaciro: urugo rushingiye kuri we). Ibisubizo bisobanutse bindi biremewe.
6. Igika cyiza gifite igitekerezo nyamukuru n'ingero zifatika: kugabana imirimo y'isuku, guhitamo abayobozi b'ibyiciro byombi, gushishikariza abakobwa amasomo ya siyansi n'abahungu amasomo y'imibereho, kurwanya imvugo zisuzugura.
7. (a) Hagati ya 2002 na 2003: ryavuye hafi kuri 26% rigera hafi kuri 49%. (b) Itegeko Nshinga ryo mu 2003 ryashyizeho ihame rya nibura 30% by'abagore mu nzego zifata ibyemezo. (c) Oya, si ryo ryonyine: amategeko n'abayobozi bafasha, ariko uburinganire bwo mu ngo busaba ko imyumvire n'imigirire y'abantu bihinduka, nk'uko umwandiko ubivuga mu gika cya 7.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Amaboko abiri y'urugo», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Ihame rya 30% by'abagore mu nzego zifata ibyemezo: Itegeko Nshinga rya Repubulika y'u Rwanda ryo mu 2003 ryavuguruwe mu 2015, ingingo ya 10, Igazeti ya Leta ya Repubulika y'u Rwanda.
Igishushanyo «Amaboko abiri y'urugo» (SVG): Written by Ganzaa.
Igishushanyo: Share of women in parliament, RWA, Our World in Data (imibare ya Inter-Parliamentary Union via World Bank), Wikimedia Commons, CC BY 4.0.
