Umuco Nyarwanda
Senior 2 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 1 of 5
25 min
Mbere y'uko inyandiko n'amashuri bigera mu Rwanda, amateka, indangagaciro n'ubwenge by'Abanyarwanda byabikwaga mu mitwe no mu mvugo. Abakuru babariraga abato inkuru z'abantu b'ibirangirire ba kera, zikagenda zihererekanywa kuva ku gisekuru kimwe kugera ku kindi. Izo nkuru zitwa ibitekerezo byo muri rubanda.
Uyu munsi urasoma kimwe mu bizwi cyane: igitekerezo cya Ndabaga, umukobwa wagaragaje ubutwari budasanzwe. Nurangiza, uziga uturango tw'igitekerezo n'inshinga iri mu mbundo, iboneka kenshi muri iyi nkuru.
Igitekerezo cyo muri rubanda, cyanditswe na Ganzaa. Kivugwa mu buryo bunyuranye; iyi ni imwe mu ngeri zacyo.
Kera, ku ngoma y'abami, abagabo b'u Rwanda bajyaga ku rugerero kurinda igihugu. Umugabo wajyaga ku rugerero ntiyatahaga kugeza igihe umuhungu we amusimbuye. Ubwo ni bwo buryo bwonyine bwatumaga asubira iwe.
Muri icyo gihe, habayeho umugabo witwaga Nyamutezi. Yari amaze imyaka myinshi ku rugerero, kandi nta muhungu yagiraga wo kumusimbura. Yari afite umwana umwe rukumbi, umukobwa witwaga Ndabaga. Ndabaga yakuze atazi se, kuko se yagiye ku rugerero umukobwa we akiri uruhinja.
Ndabaga amaze kuba inkumi, yiyemeza gukiza se. Yibwiraga ati: «Nta muhungu uzasimbura data. Ni jye ugomba kumusimbura.» Atangira kwitoza rwihishwa. Yazindukaga kwiruka ku misozi, akiga gusimbuka, kurasa imyambi no gutera icumu. Yitoje kandi gukirana, kugeza ubwo atsinda abahungu bangana na we. Kugira ngo atamenyekana, yihambiriye igituza, yogosha umusatsi, yambara nk'abasore.
Umunsi umwe, Ndabaga afata inzira ajya ku rugerero. Ahageze, abaza aho se ari. Nyamutezi abonye uwo «musore» uvuga ko ari umwana we, aratangara, kuko yari azi ko nta muhungu agira. Ndabaga amwihishurira ko ari umukobwa we. Se yabanje kubyanga, atinya ko umwana we yahura n'akaga. Nyamara Ndabaga aramwinginga kugeza yemeye.
Ndabaga asimbura se ku rugerero, se asubira mu rugo. Ku rugerero, Ndabaga yakoraga nk'abandi basore bose: yararindaga, yarirukaga, yaratabaraga. Ariko nyuma y'igihe, bagenzi be batangira kumukeka, bavuga ko uwo musore afite ibintu bidasanzwe. Inkuru igera ibwami.
Umwami ategeka ko Ndabaga ahatana n'abasore b'intwari mu mikino y'ingufu n'ubuhanga: kwiruka, gusimbuka urukiramende, kurasa no gukirana. Ndabaga abatsinda bose. Ni bwo yahishuye ukuri, avuga ko ari umukobwa waje gukiza se.
Umwami atangarira ubwitange n'ubutwari bwe. Bivugwa ko yamuhembye, kandi agategeka ko abagabo batagira abahungu bo kubasimbura batazongera kugumishwa ku rugerero ubuziraherezo. Hari n'abavuga ko yamugize umugore we. Uko byaba byaragenze kose, izina rya Ndabaga ryasigaye mu mateka nk'ikimenyetso cy'umukobwa ukunda igihugu n'umuryango we. Ni na ho havuye imvugo ngo «Ibintu byageze iwa Ndabaga».
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| urugerero | ahantu ingabo zabaga zikambitse zirinda igihugu |
| rukumbi | umwe gusa, nta wundi |
| inkumi | umukobwa ukiri muto, ugeze igihe cyo gushyingirwa |
| rwihishwa | mu ibanga, abandi batabizi |
| gukirana | kurwana umuntu agerageza gutura mugenzi we hasi, nk'umukino |
| kwihishura | kwerekana uwo uri we nyakuri, wari warihishe |
| gusimbuka urukiramende | umukino wa kera wo gusimbuka hejuru y'igiti cyangwa umugozi uteze hejuru |
| ubuziraherezo | iteka ryose, nta herezo |
Ni irihe tegeko ryatumaga Nyamutezi atava ku rugerero?
Igisubizo: Umugabo yatahaga ari uko umuhungu we amusimbuye, kandi Nyamutezi nta muhungu yagiraga.
Ndabaga yiteguye ate urugendo rwe?
Igisubizo: Yitoje kwiruka, gusimbuka, kurasa imyambi, gutera icumu no gukirana; yihambiriye igituza, yogosha, yambara nk'abasore.
Ukuri kwamenyekanye gute?
Igisubizo: Bagenzi be baramukeka, inkuru igera ibwami; umwami amuhatanisha n'abasore, arabatsinda, maze ahishura ko ari umukobwa.
Ni iyihe mpinduka ivugwa ko yakurikiye ubutwari bwa Ndabaga?
Igisubizo: Abagabo batagira abahungu ntibongeye kugumishwa ku rugerero ubuziraherezo.
Kuki iki gitekerezo kivugwa «mu buryo bunyuranye»?
Igisubizo: Kuko ari igitekerezo cyo muri rubanda cyahererekanyijwe mu mvugo; buri wese wakibaraga yongeragaho cyangwa agakuramo bimwe. Ni yo mpamvu iherezo ryacyo ritavugwa kimwe.
Igitekerezo cyo muri rubanda ni inkuru ndende yo mu buvanganzo nyarwanda, ivuga ku bantu bafatwa ko babayeho koko n'ibyabaye kera, cyane cyane ku ngoma z'abami. Ntigira umwanditsi uzwi: ni umurage wa rubanda, wahererekanyijwe mu mvugo.
| Igitekerezo cyo muri rubanda | Umugani muremure |
|---|---|
| Abavugwamo bafatwa ko babayeho koko, bafite amazina azwi mu mateka | Abakinnyi bashobora kuba inyamaswa cyangwa abantu b'ibihimbano (Bakame, Impyisi...) |
| Gishingiye ku mateka y'igihugu | Ushingiye ku bihimbano |
| Urugero: Ndabaga | Urugero: Inyamaswa zacukuye iriba |
Soma aya magambo yo mu mwandiko: «bajyaga kurinda igihugu», «yiyemeza gukiza se», «akiga gusimbuka, kurasa imyambi no gutera icumu», «yitoje gukirana».
Inshinga iri mu mbundo ni inshinga itatondaguwe: ntigaragaza ukora igikorwa, ntigaragaza n'igihe. Ivuga igikorwa ubwacyo. Ni yo shusho y'inshinga dusanga mu nkoranyamagambo: kurinda, gusoma, kwiga.
Inshinga iri mu mbundo igizwe n'ibice bitatu by'ingenzi:
| Indanganteko (inteko ya 15) | Igicumbi | Umusozo |
|---|---|---|
| ku- | -rind- | -a |
ku + rind + a = kurinda.
Tip
Uko wabona igicumbi: kuramo intangiriro (ku-, gu- cyangwa kw-) n'umusozo -a. Gusoma → -som-; kwiga → -ig-; kurinda → -rind-. Iyo uzi igicumbi, uba ushobora gutondagura inshinga mu gihe cyose.
Bara igitekerezo cya Ndabaga, cyangwa ikindi gitekerezo cyo muri rubanda uzi, imbere ya bagenzi bawe mu minota itatu, udasoma.
Inama zo kuvuga neza: hindura ijwi bitewe n'ibyiyumviro (ubwoba, ibyishimo), hagarara gato ahakomeye, reba abakumva, kandi ukoreshe ibimenyetso by'amaboko mu rugero.
Tanga intego ya «guhinga».
Igisubizo: ku + hing + a. Ku- ihinduka gu- kuko igicumbi gitangirwa na h.
Shyira mu mbundo inshinga ziri muri aya magambo: «yasimbuye», «barinze», «twize».
Igisubizo: gusimbura, kurinda, kwiga.
Kosora: «kuterura», «kusoma», «kuandika».
Igisubizo: «guterura» (t), «gusoma» (s), «kwandika» (inyajwi a).
Vuga uturango tubiri tw'igitekerezo cyo muri rubanda tugaragara mu gitekerezo cya Ndabaga.
Igisubizo: Abantu bafite amazina (Ndabaga, Nyamutezi); igihe (ku ngoma y'abami); indangagaciro (ubutwari, gukunda umuryango n'igihugu); ingeri nyinshi z'iherezo.
Kuki «Inyamaswa zacukuye iriba» atari igitekerezo cyo muri rubanda?
Igisubizo: Abakinnyi bayo ni inyamaswa z'ibihimbano, kandi ntishingiye ku mateka y'abantu bafatwa ko babayeho. Ni umugani muremure.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Ndabaga». Igitekerezo cya Ndabaga ni umurage wa rubanda; iyi ngeri yacyo yanditswe na Ganzaa.
Inyigisho z'igitekerezo cyo muri rubanda n'iz'inshinga iri mu mbundo, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
