Umuco Nyarwanda
Senior 2 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 5 of 5
25 min
Mu Kinyarwanda, ijambo «ingoma» rifite ibisobanuro bibiri: igikoresho cy'umuziki, n'ubutegetsi bw'umwami. Iyo tuvuze «ku ngoma ya Rudahigwa», tuba tuvuga igihe yategekaga. Iryo sano si impanuka: kera, ingoma yari ikirango cy'ubwami.
Uyu munsi urasoma umwandiko ku ngoma, hanyuma wige amagambo yabugenewe akoreshwa ku ngoma no ku mwami, n'uko inshinga zayo zihindurwa mu buryo bw'ukorerwa.
Byanditswe na Ganzaa.
Iyo wumvise ingoma zivuga mu birori, umutima uhita usimbuka. Mu Rwanda, ingoma ziherekeza ubukwe, umuganura, kwakira abashyitsi, imbyino z'amatorero n'ibindi birori by'igihugu. Abazivuza bitwa abakaraza. Bakoresha imirishyo itandukanye, kandi buri murishyo ugira injyana yawo.
Ingoma ya kinyarwanda ikorwa mu giti kibajwe neza kigacukurwamo imbere, maze kigaterwaho uruhu rw'inka. Mu ikeshamvugo, ntibavuga ko ingoma «ibazwa»; bavuga ko iramvurwa. Ntibavuga ko «bayishyiraho uruhu»; bavuga ko bayirema. Iyo ingoma iguzwe, irakoshwa; iyo imanitswe, irajishwa; iyo itwawe n'abantu, iraremererwa.
Kera, ingoma zari zifite agaciro kanini ibwami. Umwami yagiraga ingoma ngabe: ingoma yari ikirango cy'ubwami, ikubahwa nk'ikimenyetso cy'igihugu. Ingoma ngabe izwi cyane ni Karinga. Ni yo mpamvu ijambo «ingoma» ryaje gusobanura n'ubwami ubwabwo: «kwima ingoma» ni ukujya ku butegetsi, naho «ku ngoma ya...» bivuga igihe umwami runaka yategetse.
Ku mwami na ho hakoreshwaga ikeshamvugo ryihariye. Ntibavugaga ko umwami apfa; bavugaga ko atanga. Ntibavugaga ko arya; bavugaga ko afungura. Ntibavugaga ko aryama cyangwa abyuka; bavugaga ko yibikira cyangwa yibambura. Uwo muco wagaragazaga icyubahiro Abanyarwanda bahaga ubwami.
Uyu munsi u Rwanda ni Repubulika, nta mwami rukigira. Ariko ingoma ziracyavuga, kandi amagambo y'ikeshamvugo ku mwami turayiga kuko ari umurage w'ururimi rwacu. Tuyasanga mu mateka, mu bisigo, mu bitekerezo byo muri rubanda no mu mazina y'ahantu. Umwana wiga kuvuza ingoma, cyangwa wiga ayo magambo, aba akomeje ijwi ry'umuco w'u Rwanda.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| abakaraza | abantu bavuza ingoma |
| umurishyo | injyana runaka ivuzwa ku ngoma |
| umuganura | ibirori ngarukamwaka byo kwishimira umusaruro |
| ingoma ngabe | ingoma yari ikirango cy'ubwami |
| kwima ingoma | kujya ku ngoma, gutangira gutegeka nk'umwami |
| ibwami | urugo rw'umwami |
| ibisigo | ibihangano by'ubusizi bwa kera, cyane cyane ibyavugirwaga ibwami |
Abavuza ingoma bitwa bande?
Igisubizo: Abakaraza.
Vuga ibirori bitatu biherekezwa n'ingoma.
Igisubizo: Ubukwe, umuganura, kwakira abashyitsi, imbyino z'amatorero.
Ingoma ngabe yari iki? Tanga urugero.
Igisubizo: Ingoma yari ikirango cy'ubwami; urugero ni Karinga.
Kuki ijambo «ingoma» rifite ibisobanuro bibiri?
Igisubizo: Kubera ko ingoma yari ikirango cy'ubwami, ijambo ryaje gusobanura n'ubwami n'igihe umwami yategetse.
Niba u Rwanda rutakigira umwami, kuki twiga ikeshamvugo ku mwami?
Igisubizo: Ni umurage w'ururimi; tuyasanga mu mateka, mu bisigo no mu bitekerezo byo muri rubanda.
| Ntibavuga | Bavuga | Urugero |
|---|---|---|
| Kubaza ingoma | Kuramvura | Umunyabukorikori yaramvuye ingoma nshya. |
| Kuyishyiraho uruhu | Kurema | Bamaze kurema ingoma, bayigerageza. |
| Kugura | Gukosha | Ishuri ryakoshe ingoma eshatu. |
| Kumanika | Kujisha | Ingoma zijishwa ku nkingi. |
| Kwikorera ingoma | Kuremerera | Ingoma ziraremererwa n'abakaraza. |
| Kuyishyira hasi | Kururutsa | Bageze ku kibuga, bururutsa ingoma. |
| Gusaduka | Kurara | Ingoma ntisaduka, irarara. |
| Kumeneka | Kuribora | Ingoma ntimeneka, iraribora. |
| Gutoboka | Kubyara | Ingoma ntitoboka, irabyara. |
| Ntibavuga | Bavuga | Urugero |
|---|---|---|
| Gupfa | Gutanga | Umwami Mutara III Rudahigwa yatanze mu 1959. |
| Guhamba | Gutabariza | Umwami Rudahigwa yatabarijwe i Mwima, i Nyanza. |
| Umurambo w'umwami | Umugogo | Abantu benshi baherekeje umugogo w'umwami. |
| Kurya | Gufungura | Umwami yafunguraga ari kumwe n'abatware. |
| Kuryama | Kwibikira | Umwami yibikiye kare. |
| Kubyuka | Kwibambura | Umwami yibambuye mu museke. |
| Kwicara | Guteka | Umwami yari atetse imbere y'abashyitsi. |
| Kujya ku butegetsi | Kwima ingoma | Rudahigwa yimye ingoma mu 1931. |
| Inzu y'umwami | Ingoro | Ingoro y'i Nyanza ubu ni ingoro ndangamurage. |
| Abana b'umwami | Ibikomangoma | Ibikomangoma byakuriraga ibwami. |
| Nyina w'umwami | Umugabekazi | Umugabekazi yafashaga umwami kuyobora. |
Menya ko amagambo amwe ari ayo mu mashuri abanza (gutanga, ingoro, ibikomangoma). Hano turayongera, kandi tukayakoresha mu nteruro ndende.
Mu ikeshamvugo ku bikoresho byubahwa, inshinga zikunze gukoreshwa mu buryo bw'ukorerwa: icyo ukora ntikivugwa, ikintu cyakorewe igikorwa ni cyo kiba nyirubwite. «Umunyabukorikori yaramvuye ingoma» (uburyo bw'ukora) → «Ingoma yaramvuwe» (uburyo bw'ukorerwa).
Ku nshinga iri mu mbundo, ongeramo -w- imbere y'umusozo -a:
| Imbundo (ukora) | Imbundo (ukorerwa) | Urugero |
|---|---|---|
| kuramvura | kuramvurwa | Ingoma iraramvurwa. |
| kurema | kuremwa | Ingoma yaremwe neza. |
| gukosha | gukoshwa | Ingoma nshya irakoshwa. |
| kujisha | kujishwa | Ingoma zirajishwa. |
| kururutsa | kururutswa | Ingoma zirururutswa buhoro. |
| kuremerera | kuremererwa | Ingoma iraremererwa. |
Hindura: Abakaraza bakoshe ingoma nshya, barazijisha. → uburyo bw'ukorerwa.
Igisubizo: Ingoma nshya zakoshwe, zirajishwa.
Tip
Ubwumvikane bw'ikeshamvugo: ijambo ryabugenewe rihabwa akamenyetso k'izina rivugwaho nk'andi magambo yose: «Ingoma iraribora» (imwe), «Ingoma ziraribora» (nyinshi), «Icyansi kiraribora». Ikeshamvugo rihindura ijambo, ntirihindura ikibonezamvugo.
Igice cya mbere (kubaza): baza umukuru mu muryango wawe cyangwa mu mudugudu amagambo abiri y'ikeshamvugo atari muri iri somo, umubaze icyo asobanura n'igihe akoreshwa. Uzayasangize bagenzi bawe.
Igice cya kabiri (kwandika): andika igika cy'interuro 6 kugeza ku 8 gisobanura ibirori wabonyemo ingoma. Koresha nibura amagambo ane y'ikeshamvugo ku ngoma, n'inshinga ebyiri mu buryo bw'ukorerwa.
Urugero: «Ku munsi w'umuganura, ishuri ryacu ryakoze ibirori. Mu gitondo, ingoma zari zijishwe mu nzu y'ubugeni. Abakaraza babanje kuzururutsa buhoro, maze baziremerera bazijyana ku kibuga. Izo ngoma zari nshya: zari zakoshwe ku isoko mu kwezi gushize. Abakaraza bavuza imirishyo myinshi, abantu bose barabyina. Ibirori birangiye, ingoma zongeye kujishwa neza kugira ngo zitaribora.»
Simbuza: «Umwami yapfuye.»
Igisubizo: «Umwami yatanze.»
Simbuza: «Abakaraza baguze ingoma nshya.»
Igisubizo: «Abakaraza bakoshe ingoma nshya.»
Simbuza: «Umwami yaryamye kare, abyuka mu museke.»
Igisubizo: «Umwami yibikiye kare, yibambura mu museke.»
Shyira mu buryo bw'ukorerwa: «kurema», «kujisha».
Igisubizo: kuremwa, kujishwa.
Sobanura «ku ngoma ya Rudahigwa».
Igisubizo: Mu gihe Umwami Mutara III Rudahigwa yategekaga u Rwanda (kuva mu 1931 kugeza mu 1959).
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Ingoma, ijwi ry'umuco wacu». Byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: Umukaraza ku ngoma.jpg, yafashwe na Philemon Niyomwungeli, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC BY-SA 4.0. Ganzaa ntiyayihinduye.
Inyigisho z'ikeshamvugo n'iz'uburyo bw'ukorerwa, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
Iri somo rikoresha ibikoresho biri ku ruhushya CC BY-SA, bityo na ryo risangizwa ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
