Umuco Nyarwanda
Senior 2 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 4 of 5
25 min
Mu muco nyarwanda, inka ntiyari itungo risanzwe: yari ikimenyetso cy'ubukire, ubucuti n'ubupfura. Abanyarwanda bagabiranaga inka, bagakwa inka. Kubera ako gaciro, inka, amata n'ibikoresho byayo byagenewe amagambo yihariye. Umuntu uvuga ngo «inka irarya» cyangwa «icyansi cyamenetse» aba agaragaje ko atazi neza umuco.
Uyu munsi urasoma inkuru y'umwana wigishwa ayo magambo na sogokuru na nyogokuru, hanyuma uyige neza.
Byanditswe na Ganzaa.
Mutesi yari amaze iminsi mike mu biruhuko kwa sogokuru na nyogokuru, i Nyagatare. Mu gitondo cya kare, yumva inka zirabira mu kiraro. Asohoka yiruka, asanga sogokuru ari kumwe n'umushumba bitegura gukama.
Umushumba afungura inyana, ayireka ijya konka. Mutesi ati: «Sogokuru, kuki mureka inyana ikonka mbere yo gukama?» Sogokuru ati: «Ni ko tubigenza. Iyo tugiye gutangira gukama, tubanza kureka inyana ikonka gato kugira ngo amata aze. Ibyo byitwa kwinikiza. Iyo amata yaje, tuvuga ko inka yarese.»
Sogokuru afata icyansi, atangira gukama. Arangije, ati: «Ndahumuje.» Mutesi arabaza ati: «Ese kuki mutavuga ngo “ndangije”?» Sogokuru araseka ati: «Mwuzukuru wanjye, inka n'ibyayo bifite ururimi rwabyo. Kurangiza gukama ni uguhumuza.»
Nyuma yaho, umushumba ajyana ishyo kurisha. Sogokuru abwira Mutesi ati: «Umva neza: inka ntirya, irarisha. Kandi iyo umushumba azijyanye kunywa amazi, tuvuga ko yazishoye.» Mutesi yandika ayo magambo mu gakayi ke kugira ngo atazayibagirwa.
Bageze mu nzu, nyogokuru yakira amata. Ayasuka mu gisabo, arangije agipfundikiza inzindaro. Mutesi ati: «Nyogokuru, ubu se ugiye gukora iki?» Nyogokuru ati: «Ngiye gucunda, kugira ngo tubone amavuta. Iyo dusutse amata mu gisabo, tuvuga ko tuyabuganije. Kandi amata amaze gukurwamo amavuta yitwa amacunda.»
Mutesi ashaka gufasha nyogokuru, afata inkongoro irimo amata. Ariko ikiganza kiranyerera, amata amwe ameneka hasi. Arababara cyane, ati: «Mbabarira nyogokuru, namennye amata!» Nyogokuru aramuhumuriza ati: «Humura mwana wanjye. Ariko ntibavuga ngo “namennye amata”. Iyo amata ameneka utabishaka, uvuga ko wayabogoye. Uyamennye abishaka we, aba yayabikiye.»
Nimugoroba, nyogokuru amaze kugirira isuku icyansi, akijisha hejuru y'uruhimbi. Mutesi arabaza ati: «Nyogokuru, “kujisha” ni iki?» Nyogokuru ati: «Ni ko tuvuga iyo tumanika icyansi cyangwa igisabo: ntibimanikwa, birajishwa.» Mutesi aramwenyura ati: «Uyu munsi nize amagambo menshi kurusha ayo niga mu cyumweru!» Nyogokuru ati: «Ururimi rwacu ni umurage. Uwurinda, aba arinda umuco wacu.»
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umushumba | umuntu uragira amatungo |
| konka | kunywa amata ku ibere rya nyina (ku nyana cyangwa ku mwana) |
| gucunda | kunyeganyeza amata mu gisabo kugira ngo havemo amavuta |
| inkongoro | igikoresho banyweramo amata |
| uruhimbi | aho batereka amata n'ibikoresho byayo mu nzu |
| guhumuriza | kubwira umuntu amagambo amukura agahinda |
| umurage | ibyo abakurambere badusigiye |
Kuki sogokuru yarekaga inyana ikonka mbere yo gukama?
Igisubizo: Kugira ngo amata aze; icyo gikorwa kitwa kwinikiza.
Ni ikihe gikoresho bakamiramo? Ni ikihe bacundiramo?
Igisubizo: Bakamira mu cyansi; bacundira mu gisabo.
Ni iki Mutesi yakoze cyatumye nyogokuru amwigisha ijambo «kubogora»?
Igisubizo: Yamennye amata atabishaka, inkongoro imunyereye.
Nyogokuru yashakaga kuvuga iki ati «Ururimi rwacu ni umurage»?
Igisubizo: Ko amagambo n'imvugo twasigiwe n'abakurambere ari ubukungu tugomba kurinda no guhererekanya, kandi ko kuyibagirwa ari ugutakaza igice cy'umuco.
Wibuke: ikeshamvugo ni ugukoresha amagambo yabugenewe mu cyimbo cy'amagambo asanzwe, kugira ngo ugaragaze icyubahiro ufitiye umuntu cyangwa ikintu. Abanyarwanda babivuga mu buryo bwa «Ntibavuga ..., bavuga ...».
| Ntibavuga | Bavuga | Urugero |
|---|---|---|
| Inka irarya | Inka irarisha | Ishyo ryose rirarisha mu rwuri. |
| Kujyana inka kunywa amazi | Gushora | Umushumba yashoye inka ku ibumbiro. |
| Kuzirika inka | Kujisha inka | Bajishije inyana hafi y'ikiraro. |
| Gutangira gukama (ureka inyana yonka) | Kwinikiza | Sogokuru yinikije mbere yo gukama. |
| Kurangiza gukama | Guhumuza | Umushumba yahumuje kare. |
| Inka yiteguye gukamwa (amata yaje) | Inka yarese | Inyana imaze konka gato, inka yarese. |
| Inka itagikamwa | Inka yatetse | Iyi nka yatetse, ntigikamwa. |
| Inka nkuru itarabyara | Ishashi | Uwitonze akama ishashi. |
| Inka itabyara | Ingumba | Iyi nka ni ingumba. |
| Ntibavuga | Bavuga |
|---|---|
| Amata akamwe ako kanya, agishyushye | Inshyushyu |
| Amata yiriwe | Amirire |
| Amata yaraye ataravura | Umubanji |
| Amata yavuze | Ikivuguto |
| Amata y'inka ikimara kubyara | Umuhondo |
| Amata yakuwemo amavuta | Amacunda |
| Gusuka amata mu gisabo | Kuyabuganiza |
| Kumena amata utabishaka | Kuyabogora |
| Kumena amata ubishaka | Kuyabikira |
Menya kandi ko ari kirazira gupfobya amata ngo uyite «uduta»: amata aba menshi cyangwa make.
Ibikoresho by'amata ni ibi: icyansi (bakamiramo), inkongoro (banyweramo amata), igisabo (bacundiramo), inzindaro (igipfundikizo cy'igisabo), n'uruhimbi (aho batereka amata). Kubera icyubahiro bigirirwa, bigira amagambo yabyo:
| Ntibavuga | Bavuga | Urugero |
|---|---|---|
| Kumeneka | Kuribora | Icyansi ntikimeneka, kiraribora. |
| Kumanika | Kujisha | Igisabo ntikimanikwa, kirajishwa. |
| Kugura | Gukosha | Icyansi ntikigurwa, kirakoshwa. |
| Gusaza | Gukura | Igisabo ntigisaza, kirakura. |
| Kubaza | Kuramvura | Icyansi ntikibazwa, kiraramvurwa. |
| Gushyushya | Kwosa | Icyansi ntigishyushywa, kiroswa. |
Interuro isanzwe: Umushumba yarangije gukama, ajyana inka kunywa amazi, maze Keza amena amata atabishaka.
Interuro inoze: Umushumba yahumuje, ashora inka, maze Keza abogora amata.
Tip
Ibikoresho byubahwa bigenda hamwe. Icyansi, igisabo, isekuru n'ingobyi (wabyize mu mashuri abanza) ntibimeneka (biraribora), ntibimanikwa (birajishwa), ntibigurwa (birakoshwa), ntibisaza (birakura). Wibuke imirongo ine, uzabe uzi byinshi.
Andika ikiganiro kigufi (imirongo 8 kugeza ku 10) hagati y'umwana n'umubyeyi we bari mu kiraro cyangwa mu nzu. Koresha nibura amagambo atandatu y'ikeshamvugo wize. Hanyuma mugikine muri babiri imbere y'ishuri.
Urugero:
Mama: Keza, ishyo ryatashye?
Keza: Yego mama. Umushumba yarishoye ku ibumbiro, none inka zirarisha hafi y'ikiraro.
Mama: Ni byiza. Nimugoroba uzamfashe gukama: nzinikiza, wowe unzanire icyansi.
Keza: Ariko mama, icyansi cyacu cya kera kirashaje.
Mama: Oya mwana wanjye, icyansi ntigisaza, kirakura! Nikiribora, tuzakosha ikindi ku isoko.
Keza: Numvise. Ubu se ngiye kujisha igisabo?
Mama: Yego, ariko witonde: ntubogore amata ari mu nkongoro.
Simbuza amagambo ari mu nyuguti ziberamye ijambo ryabugenewe: «Inka ziri kurya mu rwuri.»
Igisubizo: «Inka zirarisha mu rwuri.»
«Umushumba yarangije gukama.»
Igisubizo: «Umushumba yahumuje.»
Amata akimara gukamwa, agishyushye, yitwa ___.
Igisubizo: inshyushyu.
Kosora: «Mama yaguze icyansi gishya, akimanika ku ruhimbi.»
Igisubizo: «Mama yakoshe icyansi gishya, akijisha ku ruhimbi.»
Ni irihe tandukaniro riri hagati yo «kubogora» amata no «kuyabikira»?
Igisubizo: Kubogora ni ukumena amata utabishaka; kuyabikira ni ukuyamena ubishaka.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Mu gitondo kwa sogokuru». Byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: Igisabo Nyarwanda.jpg, yafashwe na Abatagatifu, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC BY-SA 4.0. Ganzaa ntiyayihinduye.
Inyigisho z'ikeshamvugo, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
Iri somo rikoresha ibikoresho biri ku ruhushya CC BY-SA, bityo na ryo risangizwa ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
