Umuco Nyarwanda
Senior 2 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 2 of 5
25 min
Rimwe na rimwe, interuro imwe ngufi ivuga ibyo inyandiko ndende idashobora gusobanura neza. Iyo umubyeyi abwiye umwana ati «Igiti kigororwa kikiri gito», aba amugiriye inama yuzuye mu magambo ane gusa. Izo nteruro zitwa imigani migufi.
Kumenya imigani migufi no kuyikoresha neza bituma imvugo yawe iryoha, bikagaragaza ko usobanukiwe n'umuco wawe. Ni n'ingingo ikunze kubazwa mu isuzuma no mu ihangamwandiko.
Byanditswe na Ganzaa.
Ibiruhuko bigeze, Ishimwe yagiye gusura sogokuru i Nyanza. Nimugoroba, bicaye ku ibaraza, sogokuru amubaza uko amasomo yagenze. Ishimwe amubwira yubitse amaso ko yatsinzwe isuzuma ry'imibare.
Sogokuru aramubwira ati: «Mwana wanjye, mwarimu yakubwiraga gusubiramo amasomo buri munsi, ariko ukumva ari amagambo gusa. Nyamwanga kumva ntiyanze kubona. None wabonye ingaruka. Gusa ntucike intege, kuko ubwenge burarahurwa: nushyiraho umwete, uzamenya ibyo utari uzi.»
Ishimwe ati: «Ndashaka kujya niga n'inshuti zanjye Keza na Habimana, kuko bo bazi imibare.» Sogokuru ati: «Ni byiza cyane. Abagiye inama Imana irabasanga. Ariko ntimuzajye mugenderana ari uko mukeneye ubufasha gusa. Ifuni ibagara ubucuti ni akarenge: ubucuti bukomera iyo mugenderana, mufashanya no mu bindi.»
Muri ako kanya, Uwase, mushiki wa Ishimwe ukiri muto, anyura imbere yabo yiruka, adasuhuje. Sogokuru aramuhamagara, amwigisha kuramutsa abakuru. Nyuma abwira Ishimwe ati: «Ni wowe mukuru. Jya umufasha kumenya imico myiza nonaha, kuko igiti kigororwa kikiri gito. Nakura atarayimenya, bizagorana kuyimwigisha.»
Ishimwe abaza sogokuru impamvu akomeje korora inka kandi ashaje. Sogokuru ati: «Nkiri umusore, nahembwaga amafaranga make, ariko nakuragamo ayo kugura inyana. Iyo nyana yabaye inka, inka ibyara izindi. Uyu munsi ni zo zintunze. Akabando k'iminsi gacibwa kare, mwuzukuru. Tangira kwizigama nonaha, n'iyo byaba igiceri kimwe.»
Ishimwe asubiye ku ishuri, yakurikije impanuro za sogokuru. Yize buri munsi, yigana na bagenzi be, kandi yihangana n'igihe ibintu byabaga bitoroshye. Ku mpera y'igihembwe, yabonye amanota meza mu mibare. Yibuka umugani sogokuru yakundaga kuvuga: «Uwitonze akama ishashi.» Ako kanya yoherereza sogokuru ubutumwa bugufi, ati: «Sogokuru, irya mukuru riratinda ntirihera!»
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ibaraza | igice cy'imbere y'inzu gisakaye, aho abantu bicara baganira |
| kubika amaso | kureba hasi kubera isoni cyangwa agahinda |
| gucika intege | gutakaza ubushake n'imbaraga zo gukomeza |
| kugenderana | gusurana kenshi |
| kwizigama | kubika amafaranga cyangwa ibindi ukazabikoresha ejo hazaza |
| ishashi | inka nkuru itarabyara |
| impanuro | inama umuntu mukuru agira umuto |
Kuki sogokuru yavuze ati «Nyamwanga kumva ntiyanze kubona»?
Igisubizo: Kuko Ishimwe atumviye inama za mwarimu zo gusubiramo amasomo, akaba yabonye ingaruka zo gutsindwa.
Ni uwuhe mugani sogokuru yakoresheje ashishikariza Ishimwe kugenderana n'inshuti ze?
Igisubizo: «Ifuni ibagara ubucuti ni akarenge.»
Sogokuru yasobanuye ate umugani «Akabando k'iminsi gacibwa kare»?
Igisubizo: Yakoresheje urugero rwe: yizigamiye akiri umusore, agura inyana, none inka zimutunze mu zabukuru.
Ni izihe mpinduka Ishimwe yagize?
Igisubizo: Yize buri munsi, yigana na bagenzi be, arihangana, maze abona amanota meza.
Uhereye ku nkuru, sobanura «Irya mukuru riratinda ntirihera».
Igisubizo: Inama z'abakuru zishobora gutinda kugaragaza akamaro kazo, ariko amaherezo ziba impamo. Impanuro za sogokuru zabanje gusa n'amagambo gusa, ariko zatumye Ishimwe atsinda.
Umugani mugufi, witwa kandi umugenurano, ni interuro ngufi, ihamye, ikoresha imvugo ishushanya, igatanga inama, impanuro cyangwa isomo ku buzima. Amagambo awugize ni make, ariko igisobanuro cyawo ni kinini.
| Umugani | Ubusobanuro | Uwukoresha ryari? |
|---|---|---|
| Igiti kigororwa kikiri gito. | Umwana arerwa neza akiri muto; iyo akuze afite ingeso mbi, kuzikosora biragorana. | Ku burere bw'abana |
| Abagiye inama Imana irabasanga. | Abafatanya bagatekerereza hamwe bagera ku byiza. | Ku bufatanye |
| Ifuni ibagara ubucuti ni akarenge. | Ubucuti bubungabungwa no gusurana. | Ku bucuti |
| Akabando k'iminsi gacibwa kare. | Umuntu yitegura ejo hazaza hakiri kare. | Ku kwizigama no kwitegura |
| Nyamwanga kumva ntiyanze kubona. | Utumvira inama abona ingaruka zo kutumva. | Ku batumva inama |
| Ubwenge burarahurwa. | Ubumenyi burashakishwa, bukigirwa ku bandi. | Ku kwiga |
| Uwitonze akama ishashi. | Uwihangana agera ku byo yifuza. | Ku kwihangana |
| Irya mukuru riratinda ntirihera. | Ijambo ry'umukuru ritinda gusohora, ariko rirasohora. | Ku nama z'abakuru |
| Uburere buruta ubuvuke. | Uko umuntu yarezwe bifite agaciro kurusha aho yavukiye. | Ku burere |
| Inshuti iruta inshuro. | Inshuti nyanshuti ifite agaciro kurusha impano cyangwa ibyo kurya wahabwa rimwe. | Ku bucuti |
Mu mugani «Nyamwanga kumva ntiyanze kubona», inshinga kumva na kubona ziri mu mbundo. Dore uturango tuzitandukanya n'inshinga zitondaguye:
Sesengura: Kutumva inama ni intandaro y'ibibazo.
Tip
Umugani mugufi uvugwa uko wakabaye. Ntuvuge «Igiti kigororwa kikiri gito cyane» cyangwa «Ifuni ibagara urukundo ni akarenge». Ijambo rimwe rihinduwe, umugani uba wangiritse, kandi mu isuzuma bifatwa nk'ikosa.
Imigani migufi ntigomba kurundwa mu mwandiko nk'urutonde. Igomba kwinjira mu nkuru cyangwa mu gitekerezo mu buryo busanzwe, igashyigikira icyo uvuga.
Urugero rw'igika: «Ku ishuri ryacu, twashinze itsinda ryo kwigira hamwe. Mu ntangiriro, bamwe baravugaga ko ari uguta igihe. Ariko abagiye inama Imana irabasanga: nyuma y'ukwezi kumwe, amanota yacu yarazamutse. Twamenye kandi ko ubwenge burarahurwa: uwumvaga imibare yayisobanuriraga utayumva, na we akamufasha mu Cyongereza. Ubu twiyemeje gukomeza, kuko akabando k'iminsi gacibwa kare: ibyo twiga uyu munsi ni byo bizadufasha mu kizamini cya Leta.»
Uzuza umugani: «Igiti kigororwa ___.»
Igisubizo: kikiri gito.
Ni uwuhe mugani wabwira inshuti yawe itakigusura?
Igisubizo: «Ifuni ibagara ubucuti ni akarenge.»
Sobanura «Uwitonze akama ishashi».
Igisubizo: Uwihangana agera ku byo yifuza. Ishashi ni inka itarabyara: uyitegereje yihanganye kugeza ibyaye, ni we uzayikama.
Hakana izi nshinga ziri mu mbundo: kwiga, gukora, kumva.
Igisubizo: kutiga, kudakora, kutumva.
Mu nteruro «Gusoma kwe kwatunguye mwarimu», ni iki kigaragaza ko «gusoma» ikora nk'izina?
Igisubizo: Ifite ikinyazina ngenera ngenga «kwe», kandi inshinga «kwatunguye» ifata akamenyetso k'inteko ya 15 (ku-), nk'uko bigenda ku izina.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Impanuro za sogokuru». Byanditswe na Ganzaa. Imigani migufi irimo ni umurage wa rubanda.
Inyigisho z'imigani migufi n'iz'inshinga iri mu mbundo, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
