Umuco Nyarwanda
Senior 2 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 3 of 5
25 min
Mu Rwanda, ubukwe si umunsi umwe w'ibirori gusa. Ni urugendo ruhuza imiryango ibiri, rukagira intambwe zikurikirana, kandi buri ntambwe ikagira amagambo yayo. Abazi kuyavuga neza barubahwa, kuko imisango y'ubukwe ari ishuri ry'ikeshamvugo, ry'ubupfura n'ubwenge.
Uyu munsi urasoma umwandiko usobanura izo ntambwe, hanyuma ukine imisango y'ubukwe hamwe na bagenzi bawe.
Byanditswe na Ganzaa.
Mu muco nyarwanda, ubukwe ni igikorwa cy'imiryango, si icy'abageni bonyine. Kera, umusore n'umukobwa bashoboraga guhuzwa n'umuranga: umuntu uzi imiryango yombi, wamenyeshaga umuryango w'umusore umukobwa ufite uburere n'imico myiza. Muri iki gihe, abasore n'inkumi benshi barahura bakamenyana ubwabo, ariko umuranga aracyafite umwanya we mu mihango.
Intambwe ya mbere ni gufata irembo. Intumwa z'umuryango w'umusore zijya iwabo w'umukobwa kumenyesha ko zifite umugambi wo kuzasaba umugeni. Iyo zemerewe, umuryango w'umusore uba «ufashe irembo»: nta wundi uza gusaba uwo mukobwa.
Nyuma haza gusaba no gukwa. Kuri uwo munsi, imiryango yombi irahura imbere y'abatumirwa. Umuvugizi w'umuryango w'umusore asaba umugeni mu magambo meza, naho uw'umuryango w'umukobwa akamusubiza, akenshi amugora mu rwenya. Nyuma yo kwemererwa, umuryango w'umusore utanga inkwano. Kera inkwano yari inka; ubu hari n'abakwa amafaranga cyangwa ibindi, ariko inka iracyafite agaciro gakomeye mu muco. Muri iki gihe, gusaba no gukwa bikunze gukorerwa umunsi umwe.
Hakurikiraho gushyingira. Umukobwa aherekezwa n'abe akajya iwabo w'umusore, aho urugo rushya rutangirira. Kera, umugeni yahekwaga mu ngobyi, agaherekezwa n'inzoga n'ibiseke byuzuye amafu. Nyuma y'ubukwe, habaho umuhango wo gutwikurura umugeni: umuryango we uzana impano, bakishimana n'urugo rushya.
Mu mihango yose y'ubukwe, amagambo ni yo shingiro. Abavugizi b'imiryango bakoresha imigani migufi, ikeshamvugo n'urwenya rufite ikinyabupfura. Ntibavuga ngo «tuje kugura umukobwa»; bavuga ko baje «gusaba» no «gukwa», kuko umwana w'umuntu atagurwa. Uko imiryango ivugana neza, ni ko ubucuti bwayo bukomera, kandi ni ko urugo rushya rugira umusingi ukomeye.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umuranga | umuntu uhuza imiryango ibiri igiye gushyingirana, akanatanga amakuru kuri yo |
| intumwa | umuntu woherejwe gutanga ubutumwa cyangwa guhagararira abandi |
| inkwano | icyo umuryango w'umusore utanga ku muryango w'umukobwa, nk'ikimenyetso cy'ubucuti n'agaciro k'umugeni |
| umuvugizi | umuntu uvuga mu izina ry'abandi |
| ingobyi | igikoresho gihekwamo umuntu, nk'umugeni cyangwa umurwayi |
| ibiseke | uduseke tuboshye dufite imipfundikizo, dushyirwamo impano |
| umusingi | igice cyo hasi inzu yubakiraho; mu mvugo shusho, ishingiro |
Umuranga ni nde, kandi yari afite uruhe ruhare?
Igisubizo: Ni umuntu uzi imiryango yombi, wamenyeshaga umuryango w'umusore umukobwa ufite uburere n'imico myiza.
«Gufata irembo» bivuga iki?
Igisubizo: Umuryango w'umusore umenyesha uw'umukobwa umugambi wo kuzasaba; iyo wemerewe, nta wundi uza gusaba uwo mukobwa.
Tondeka intambwe z'ubukwe zivugwa mu mwandiko.
Igisubizo: Gufata irembo, gusaba no gukwa, gushyingira, gutwikurura.
Ni iki cyahindutse mu bukwe bw'ubu ugereranyije na kera?
Igisubizo: Abasore n'inkumi barahura bakamenyana ubwabo; inkwano ishobora kuba amafaranga; gusaba no gukwa bikorerwa umunsi umwe.
Kuki bavuga ko baje «gusaba» aho kuvuga ko baje «kugura»?
Igisubizo: Kuko umwana w'umuntu atagurwa. Inkwano ni ikimenyetso cy'agaciro n'ubucuti hagati y'imiryango, si igiciro.
Mu mwandiko, inshinga nyinshi ziri mu mbundo zirimo gukora imirimo itandukanye mu nteruro. Dore itatu y'ingenzi:
Izina rikurikiwe n'imbundo rihuzwa na yo n'ikinyazina ngenera gifite igicumbi -o: umuhango wo gutwikurura; umugambi wo kuzasaba; umunsi wo gukwa; inzoga zo guherekeza umugeni. Ntibavuga «umuhango wa gusaba».
Imbundo ikurikira inshinga nka kuza, kujya, gushaka, kwiyemeza, gushobora, ikavuga icyo igikorwa kigamije: «Twaje gusaba.» «Bagiye gushyingira.» «Yiyemeje kubaka urugo.»
Imbundo ishobora gutangira interuro nk'izina: «Gusaba umugeni ni ubuhanga.» «Kuvuga neza ni ishema ry'umuryango.»
Uzuza: Umuvugizi yahawe inshingano ___ kuvuga mu izina ry'umuryango.
Igisubizo: Umuvugizi yahawe inshingano yo kuvuga mu izina ry'umuryango.
Tip
Imbere y'imbundo, ngenera ihora ari -o: igihe cyo kurya, amazi yo kunywa, umuhango wo gusaba. Imbere y'izina, ni -a: umuhango w'ubukwe, inka y'inkwano.
Imisango y'ubukwe ni ibiganiro biba hagati y'abavugizi b'imiryango yombi mu gihe cyo gufata irembo, gusaba no gukwa. Umuvugizi mwiza:
Uko mwabikina: mu matsinda y'abanyeshuri batandatu (umuvugizi w'umuryango w'umusore, umuvugizi w'umuryango w'umukobwa, se w'umukobwa, umuranga, umusore, umukobwa), mutegure ikiganiro cy'iminota itanu cyo gusaba no gukwa, hanyuma mukinire imbere y'ishuri.
Urugero rw'intangiriro:
Umuvugizi w'umuryango w'umukobwa: «Mwaramutse, bashyitsi bacu! Ko mbona muje muri benshi kandi mwambaye neza, mwazanywe n'iki?»
Umuvugizi w'umuryango w'umusore: «Twaramutse neza! Twumvise ko muri uru rugo hari isoko y'amazi meza. Natwe dufite inyota, none tuje kubasaba ko mwaduha kuri ayo mazi.»
Umuvugizi w'umuryango w'umukobwa: «Amazi yacu ntatangwa ku buntu! Ubwo se muje kuyavoma, cyangwa muje kuyashimira?»
Umuvugizi w'umuryango w'umusore: «Tuje kuyasaba nk'uko bikwiye, kandi tuzanye n'inkwano yo kubashimira. Abagiye inama Imana irabasanga: twaje kugira ngo imiryango yacu yombi ibe umwe.»
Se w'umukobwa: «Ubwo muvuze neza, turabumvise. Umukobwa wacu Keza turamubahaye.»
Uzuza: «Umunsi ___ gukwa wageze.»
Igisubizo: wo (umunsi: inteko ya 3; imbere y'imbundo ni -o).
Kosora: «Umuhango wa gusaba wabaye ejo.»
Igisubizo: «Umuhango wo gusaba wabaye ejo.»
Tondeka intambwe: gushyingira, gufata irembo, gutwikurura, gusaba no gukwa.
Igisubizo: Gufata irembo → gusaba no gukwa → gushyingira → gutwikurura.
Mu nteruro «Twaje gusaba umugeni», imbundo «gusaba» ikora uwuhe murimo?
Igisubizo: Ni icyuzuzo cy'inshinga «twaje»: ivuga icyo baje gukora.
Kuki umuvugizi w'umuryango w'umusore yavuze «isoko y'amazi meza» aho kuvuga «umukobwa»?
Igisubizo: Ni imvugo shusho irimo ikeshamvugo: igaragaza icyubahiro n'ubuhanga, kandi ituma imisango iryoha.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Ubukwe bwa Kinyarwanda». Byanditswe na Ganzaa.
Inyigisho z'inshinga iri mu mbundo n'iz'imisango y'ubukwe, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
