Kurwanya Ibiyobyabwenge
Senior 1 · Kinyarwanda
Kurwanya Ibiyobyabwenge
Lesson 1 of 4
25 min
Let's begin
Tekereza: mu kiruhuko, umunyeshuri mugenzi wawe akwegereye, akwereka ikintu kizingiye mu gapapuro, maze akubwira ati: "Gerageza rimwe gusa, nta cyo biba." Wamusubiza iki? Icyo gisubizo gishobora guhindura ubuzima bwawe bwose.
Muri iri somo urasoma umwandiko ku ngaruka z'ibiyobyabwenge mu rubyiruko. Hanyuma uziga ntera, ni ukuvuga amagambo asobanura uko ibintu n'abantu bateye, kandi wige kujya impaka mu kinyabupfura.
Byanditswe na Ganzaa.
Ibiyobyabwenge ni ibintu umuntu anywa, arya, ahumeka umwotsi wabyo cyangwa yitera mu mubiri, bigahindura imikorere y'ubwonko bwe. Bituma atekereza, yumva kandi yitwara mu buryo budasanzwe. Mu Rwanda, ibikunze kuvugwa ni urumogi, kanyanga, inzoga z'inkorano na heroyine. Hari n'imiti yo kwa muganga umuntu afata nabi, atayandikiwe na muganga, na yo ikamuyobya ubwenge.
Urubyiruko ni rwo rwibasirwa cyane. Bamwe babitangira bashaka kumenya uko bimera, abandi bashutswe n'inshuti mbi, abandi bizeye kwibagirwa ibibazo bafite. Nyamara ibyishimo bibazanira bimara amasaha make gusa, naho ingaruka zabyo zikabakurikirana igihe kirekire.
Ingaruka ku buzima. Ibiyobyabwenge byangiza ubwonko, ibihaha, umutima n'umwijima. Bishobora gutera indwara zo mu mutwe. Umuntu ubikoresha kenshi arabatwa: ntaba agishobora kubireka nubwo yabishaka. Ubwo bubata ni bwo butuma bamwe bamara imyaka myinshi mu buzima bubi.
Ingaruka ku myigire. Umunyeshuri ukoresha ibiyobyabwenge ntabasha kwibanda ku masomo. Amanota ye aramanuka, akunze gusiba, ndetse benshi bagera aho bata ishuri. Inzozi ze zo kuzaba umuganga, umwarimu cyangwa umuhanga mu ikoranabuhanga zigenda zizimira buhoro buhoro.
Ingaruka ku muryango no ku gihugu. Ibiyobyabwenge bitera amakimbirane mu ngo, ubukene, ubujura, urugomo n'impanuka zo mu muhanda. Mu Rwanda, gukoresha, gucuruza no gukwirakwiza ibiyobyabwenge ni ibyaha bihanwa n'amategeko. Igihugu na cyo gitakaza imbaraga z'urubyiruko rwakagombye kucyubaka.
Icyo twakora. Abanyarwanda baravuga ngo: "Kwirinda biruta kwivuza." Hitamo inshuti nziza, witabire siporo n'amahuriro y'abanyeshuri, kandi umenye kuvuga "Oya" mu kinyabupfura ariko udashidikanya. Niba ufite ikibazo, ganiriza umubyeyi, umwarimu cyangwa undi muntu mukuru wizeye. Uwamaze kubatwa na we akwiye gufashwa aho gutereranwa: hari abaganga n'ibigo by'igororamuco bimufasha kongera kubaho neza.
Umunsi mpuzamahanga wo kurwanya ibiyobyabwenge wizihizwa ku itariki ya 26 Kamena buri mwaka. Ariko kurwanya ibiyobyabwenge si iby'umunsi umwe: ni urugamba rwa buri munsi, kandi rutangirira kuri wowe.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ibiyobyabwenge | ibintu bihindura imikorere y'ubwonko, bigatuma umuntu atekereza kandi yitwara nabi |
| kanyanga | inzoga y'inkorano ikaze cyane, itemewe n'amategeko |
| kwibasirwa | kugirwaho ingaruka kenshi kurusha abandi |
| gushukwa | kwemera gukora ikintu kibi kubera amagambo meza y'ukubeshya |
| kubatwa | kugera aho udashobora kureka ikintu nubwo wabishaka |
| ububata | imimerere y'umuntu wabaswe n'ikintu, akaba atakigishoboye kukireka |
| kwibanda | gushyira umutima n'ubwenge ku kintu kimwe |
| gukwirakwiza | kugeza ikintu ku bantu benshi cyangwa ahantu henshi |
| urugomo | ibikorwa byo guhohotera abandi ukoresheje imbaraga |
| igororamuco | gufasha umuntu kureka ingeso mbi no gusubira mu buzima bwiza |
| gutereranwa | kurekwa wenyine mu kibazo, nta wugufasha |
Ibiyobyabwenge ni iki, ukurikije umwandiko?
Igisubizo: Ni ibintu umuntu anywa, arya, ahumeka umwotsi wabyo cyangwa yitera mu mubiri, bigahindura imikorere y'ubwonko, bigatuma atekereza kandi yitwara mu buryo budasanzwe.
Vuga impamvu eshatu zituma bamwe mu rubyiruko batangira gukoresha ibiyobyabwenge.
Igisubizo: Gushaka kumenya uko bimera; gushukwa n'inshuti mbi; kwizera ko bizabibagiza ibibazo bafite.
Ibiyobyabwenge bigira izihe ngaruka ku myigire?
Igisubizo: Umunyeshuri ntiyibanda ku masomo, amanota aramanuka, arasiba, ndetse akaba yata ishuri; inzozi ze zikazimira.
Kuki umwanditsi avuga ko ibyishimo bizanwa n'ibiyobyabwenge bitaramba?
Igisubizo: Bimara amasaha make gusa, naho ingaruka zabyo (indwara, ububata, ubukene, ibihano) zigakurikirana umuntu igihe kirekire.
Umunsi mpuzamahanga wo kurwanya ibiyobyabwenge wizihizwa ryari?
Igisubizo: Ku itariki ya 26 Kamena buri mwaka.
"Kwirinda biruta kwivuza." Sobanura iyi mvugo ukurikije umwandiko.
Igisubizo: Biroroshye kandi bihendutse kwirinda gutangira gukoresha ibiyobyabwenge kuruta kuvura umuntu wamaze kubatwa, kuko kubireka bigoye cyane.
Kuki umwanditsi asaba ko uwabaswe n'ibiyobyabwenge afashwa aho gutereranwa?
Igisubizo: Kubatwa ni ikibazo cy'ubuzima. Iyo uwabaswe afashijwe n'abaganga n'ibigo by'igororamuco, ashobora gukira, akongera kubaho neza no kugirira umuryango n'igihugu akamaro.
Soma aya magambo yo mu mwandiko: inshuti mbi, amasaha make, igihe kirekire, imyaka myinshi, ubuzima bubi, umuntu mukuru. Amagambo yanditse mu nyuguti zijimye ntavuga izina ry'ikintu; asobanura uko icyo kintu giteye. Ayo magambo yitwa ntera.
Ntera ni ijambo riherekeza izina, rikarisobanura, rigaragaza uko ikintu, umuntu cyangwa ahantu biteye: ingano, uburebure, ubwiza, ubushya, ubwinshi n'ibindi.
| Igicumbi | Icyo kigaragaza | Ingero |
|---|---|---|
| -iza | ubwiza | umwana mwiza, inshuti nziza |
| -bi | ububi | ubuzima bubi, inshuti mbi |
| -nini | ingano nini | igiti kinini, inzu nini |
| -to | ingano nto | umwana muto, igihe gito |
| -re-re | uburebure | umuntu muremure, igihe kirekire |
| -gufi | ubugufi | inkuru ngufi, umugozi mugufi |
| -shya | ubushya | igitabo gishya, imyenda mishya |
| -kuru | ubukuru | umuntu mukuru, abana bakuru |
| -inshi | ubwinshi | imyaka myinshi, abantu benshi |
| -ke | ubuke | amasaha make, abantu bake |
Ntera igizwe n'ibice bibiri: indanganteko (igice cya mbere, gihinduka bitewe n'inteko y'izina) n'igicumbi (igice kidahinduka).
| Izina | Inteko | Ntera | Indanganteko | Igicumbi |
|---|---|---|---|---|
| umwana | 1 | muto | mu- | -to |
| abana | 2 | bato | ba- | -to |
| ishuri | 5 | rinini | ri- | -nini |
| amashuri | 6 | manini | ma- | -nini |
| igiti | 7 | kinini | ki- | -nini |
| ibiti | 8 | binini | bi- | -nini |
| urugo | 11 | runini | ru- | -nini |
| ubwato | 14 | bunini | bu- | -nini |
Sesengura ntera iri mu nteruro: "Abana bato bakina umupira."
Igisubizo: bato ni ntera; intego yayo ni ba + to.
Tip
Uko wamenya ntera: baza ku izina uti "Giteye gite?" cyangwa "Ateye ate?" Igisubizo ni ntera: Umwana ateye ate? Ni muto. Hanyuma urebe niba ihinduka iyo izina rigiye mu bwinshi: umwana muto → abana bato. Niba ihinduka, ni ntera koko.
Garagaza ntera iri muri buri nteruro: a) "Twasuye umusozi muremure." b) "Uwase yaguze imyenda mishya." c) "Inshuti mbi zishuka abandi."
Igisubizo: a) muremure (isobanura umusozi); b) mishya (isobanura imyenda); c) mbi (isobanura inshuti).
Shyira mu bwinshi: "umwana mwiza", "igiti kinini", "urugo ruto".
Igisubizo: abana beza; ibiti binini; ingo nto.
Uzuza ukoresheje igicumbi -nini: "ubwato ___", "amashuri ___", "umugezi ___".
Igisubizo: ubwato bunini; amashuri manini; umugezi munini (umugezi ni inteko ya 3: mu-).
Sesengura intego ya ntera "binini" muri "Twateye ibiti binini."
Igisubizo: bi- (indanganteko y'inteko ya 8, ihuye na "ibiti") + -nini (igicumbi).
Kujya impaka ni ukuganira ku nsanganyamatsiko imwe, amatsinda abiri adahuje ibitekerezo agatanga ingingo n'ingero kugira ngo yemeze ababumva. Intego si ugutukana cyangwa gutsinda uko byagenda kose; ni ugushaka ukuri no kwiga gutekereza.
Insanganyamatsiko y'impaka: "Ibihano bikaze ni byo byonyine byarandura ibiyobyabwenge mu rubyiruko." Itsinda rimwe rirashyigikira, irindi rihakane. Wibuke ko amatsinda yombi arwanya ibiyobyabwenge: icyo mujyaho impaka ni uburyo bwiza bwo kubirwanya.
Ingero z'ingingo:
Ibyo wize
Sources and credits
Umwandiko "Ingaruka z'ibiyobyabwenge mu rubyiruko", inyigisho za ntera n'iz'impaka byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
