Kurwanya Ibiyobyabwenge
Senior 1 · Kinyarwanda
Kurwanya Ibiyobyabwenge
Lesson 2 of 4
25 min
Let's begin
Hari abibwira ko kunywa inzoga nyinshi ari ikimenyetso cy'ubukire cyangwa cy'ubugabo. Nyamara ubusinzi bushobora gusenya umuryango wose, bukambura umuntu ikizere abandi bamugiriraga. Muri iri somo urasoma umugani wa Senzoga, umugabo wakundaga akabari kurusha urugo rwe, n'umuhungu we Mukiza.
Nyuma y'umugani, uziga uko amajwi ahinduka iyo indanganteko ya ntera ihuye n'igicumbi cyayo. Ibyo byitwa igenamajwi.
Inkuru ya Kanyiva Sandi, yahinduwe mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana, yatangajwe na African Storybook. Ganzaa yayinonosoye.
Kera habayeho umwana w'umuhungu witwaga Mukiza. Yabanaga na se witwaga Senzoga.
Senzoga yahoraga mu kabari, agataha mu gicuku. Mukiza yamubonaga gake cyane.
Iyo Senzoga yabaga atashye, yavugaga induru, atabaza ati: "Baturage, nimuntabare! Impyisi irandiye!"
Abaturanyi bamwumvaga bagahurura, bitwaje amacumu, imyambi n'imihoro ngo bamutabare. Bahagera bagasanga yasinze, ari ukubakinisha gusa.
Senzoga yakomeje kunywa, gusinda no gutabaza mu gicuku. Abaturanyi na bo bakomeza kuza kumutabara, ariko buri gihe bagasanga ari ukubakinisha.
Igihe cyose Senzoga yatahaga bwije, Mukiza yakangurwaga n'induru ya se. Yari azi neza ijwi rye, ku buryo yumvaga intambwe ze mu mwijima kugeza ageze ku muryango w'inzu.
Ijoro rimwe, Senzoga yatashye yasinze nk'uko yari asanzwe. Icyo gihe noneho, impyisi yari yihishe hafi y'inzu ye. Ubwo Senzoga yavugaga induru, impyisi imusimbukira n'uburakari bwinshi.
Senzoga atabaza cyane, ariko abaturanyi baravuga bati: "Turambiwe imikino ya Senzoga!" Bisubirira mu buriri, barasinzira.
Nk'uko bisanzwe, induru ya se yakanguye Mukiza. Yategereje kumva intambwe za se, ariko ntiyazumva. Arahaguruka bwangu, atega amatwi yitonze.
Mukiza aribwira ati: "Data ari mu kaga nta kabuza. Ubu noneho ntari gukina."
Ava ku buriri bwe, afata urukwi rwaka mu ziko, asohoka yiruka.
Ahamagara cyane ati: "Papa, uri he? Papa, uri he?" Ukwezi kwaramurikaga, maze Mukiza abona se arwana n'impyisi. Azamura rwa rukwi rwaka, impyisi irubonye irahunga.
Kuva uwo munsi, Senzoga ntiyongeye kunywa inzoga ukundi. Igihe yamaraga mu kabari, yatangiye kukimara ari kumwe n'abana, abatekerereza inkuru nziza.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| akabari | ahantu bacururiza inzoga, abantu bakazinywera aho |
| igicuku | hagati mu ijoro, igihe abantu benshi basinziriye |
| kuvuga induru | gusakuza cyane, utabaza |
| gutabaza | gusaba abandi kuza kugufasha uri mu kaga |
| guhurura | kwihuta ujya aho bagutabaje |
| gusinda | gutakaza ubwenge kubera inzoga nyinshi |
| gukinisha abantu | kubabeshya ukabagira nk'ibikinisho |
| kurambirwa | kunanirwa kwihanganira ikintu gisubirwamo kenshi |
| nta kabuza | bidashidikanywaho |
| iziko | aho bacana umuriro bateka |
| bwangu | vuba cyane |
Senzoga yamaraga igihe ke he?
Igisubizo: Mu kabari; yatahaga mu gicuku.
Kuki abaturanyi bahururaga bitwaje intwaro?
Igisubizo: Kuko Senzoga yatabazaga avuga ko impyisi imuriye.
Ni iki cyatumye abaturanyi batamutabara ijoro impyisi yamuteye koko?
Igisubizo: Bari barambiwe kubeshywa. Bibwiraga ko ari imikino ye isanzwe.
Mukiza yamenye ate ko se ari mu kaga koko?
Igisubizo: Yumvise induru, ariko ntiyumva intambwe za se zigana ku nzu nk'uko bisanzwe.
Inkuru irangira ite?
Igisubizo: Senzoga areka inzoga burundu, maze igihe yamaraga mu kabari akakimara ari kumwe n'abana, abatekerereza inkuru.
Ubusinzi bwa Senzoga bwagize izihe ngaruka?
Igisubizo: Ntiyabanaga n'umwana we; yabuze ikizere cy'abaturanyi kubera kubabeshya; byendaga kumwicisha kuko nta wamutabaye igihe yari mu kaga koko.
Izina "Mukiza" rikomoka ku nshinga "gukiza" (kurokora). Rihuye rite n'ibyo uyu mwana yakoze?
Igisubizo: Mukiza yarokoye se mu nzara z'impyisi, kandi yatumye areka inzoga. Yakijije se incuro ebyiri: amukiza impyisi, kandi amukiza ingeso mbi y'ubusinzi.
Mu isomo riheruka wize ko ntera igizwe n'indanganteko n'igicumbi: ba + to → bato. Ariko hari igihe ibyo bice byombi bihura, amajwi amwe agahinduka. Reba: ba + iza ntibivamo "baiza", ahubwo bivamo beza. Amategeko agenga uko amajwi ahinduka iyo ibice by'ijambo bihuye yitwa amategeko y'igenamajwi.
Iyo indanganteko irangizwa na i cyangwa u, maze igicumbi kigatangizwa n'inyajwi, i ihinduka y, naho u igahinduka w.
Iyo indanganteko irangizwa na a, maze igicumbi kigatangizwa na i, izo nyajwi zombi zivamo e.
Mu nteko ya 9 n'iya 10, indanganteko ya ntera ni n. Iyo igicumbi gitangizwa na b, n ihinduka m.
Iyo indanganteko ki-, ka-, ku- cyangwa tu- ikurikiwe n'igicumbi gitangizwa na t, k, c, s, sh, f cyangwa h, k ihinduka g, naho t igahinduka d. Abahanga mu ndimi baryita itegeko rya Dahl.
Gereranya na igiti kinini: nta cyahindutse, kuko igicumbi -nini gitangizwa na n, itari muri izo ngombajwi.
Andika ntera ikwiye: "igihe (-to)".
Igisubizo: igihe gito.
Tip
Ibaze ibibazo bibiri: (1) Indanganteko ni iyihe? Yimenyeshwa n'inteko y'izina. (2) Igicumbi gitangizwa n'iki? Inyajwi → itegeko rya 1 cyangwa irya 2. b → n ihinduka m. t, k, s, sh... nyuma ya ki-, ka-, ku-, tu- → k ihinduka g, t igahinduka d.
Andika ntera ikwiye: a) abakobwa (-iza); b) amazi (-inshi); c) inzira (-bi); d) akanya (-to).
Igisubizo: a) abakobwa beza (a + i → e); b) amazi menshi (a + i → e); c) inzira mbi (n + b → mb); d) akanya gato (ka + to → gato).
Sobanura itegeko ryakoreshejwe muri "imyaka myinshi".
Igisubizo: mi + inshi: inyajwi i y'indanganteko ikurikiwe n'inyajwi, ihinduka y → myinshi.
Umunyeshuri yanditse "igitabo kishya". Kosora, unasobanure.
Igisubizo: "igitabo gishya". Igicumbi -shya gitangizwa na sh, bityo k ya ki- ihinduka g.
Kuki "igiti kinini" kitandikwa "igiti ginini"?
Igisubizo: Kuko igicumbi -nini gitangizwa na n. Itegeko rya 4 rikora gusa iyo igicumbi gitangizwa na t, k, c, s, sh, f cyangwa h.
Tekereza ko uri umwe mu baturanyi ba Senzoga. Andika igika k'interuro esheshatu kugeza ku munani uvuga uko wabonaga Senzoga mbere na nyuma yo kureka inzoga. Koresha nibura ntera enye (urugero: mwiza, bubi, muto, kirekire, myinshi), hanyuma uzishyire mu nyuguti zijimye.
Urugero:
Mbere, Senzoga yari umugabo w'umubeshyi. Yamaraga amasaha menshi mu kabari, agataha mu gicuku. Umwana we muto yahoraga wenyine mu nzu. Twari twaramurambiwe. Ariko nyuma y'ijoro rya ya mpyisi, yabaye umuntu mushya. Ubu amara igihe kirekire ari kumwe n'abana, abatekerereza inkuru nziza. Twese twishimira urugo rwe rwiza.
Ibyo wize
Sources and credits
Umwandiko: Mukiza na se, wanditswe na Kanyiva Sandi, uhindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana, ushushanywa na Benjamin Mitchley. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2014), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yawutunganyije: yakosoye imyandikire n'utwatuzo, inoza imiterere ya zimwe mu nteruro, kandi ihindura amagambo make (adapted by Ganzaa).
Inyigisho z'igenamajwi muri ntera n'urugero rw'igika byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
