Kurwanya Ibiyobyabwenge
Senior 1 · Kinyarwanda
Kurwanya Ibiyobyabwenge
Lesson 3 of 4
25 min
Let's begin
Iyo ushaka gukangurira abantu ikintu, ushobora kubivuga mu nteruro zisanzwe. Ariko iyo ubivuze mu muvugo, amagambo agira injyana n'amashusho, akagera ku mutima vuba, kandi agafatwa mu mutwe byoroshye. Ni yo mpamvu mu birori byo kurwanya ibiyobyabwenge, urubyiruko rukunze gutondagura imivugo.
Muri iri somo urasoma umuvugo ukangurira urubyiruko kwirinda ibiyobyabwenge, wige uturango tw'umuvugo, uko uhangwa n'uko utondagurwa. Uziga kandi izina ntera.
Byanditswe na Ganzaa.
I
Rubyiruko rw'u Rwanda, nimutege amatwi,
Hari umwanzi uza yitwaje amagambo meza,
Akagusezeranya ibyishimo by'akanya gato,
Mucyo turwanye ibiyobyabwenge!II
Urumogi ni umwotsi uhuma amaso y'ubwenge,
Kanyanga ni umuriro wotsa umutima n'ibihaha,
Ububi bwabyo bwihisha mu gacupa gato,
Mucyo turwanye ibiyobyabwenge!III
Umunyeshuri mwiza wahoraga ari uwa mbere,
Yabinyoye rimwe, "rimwe gusa" nk'uko bamubwiye,
Uyu munsi yataye ikaramu n'amakayi,
Mucyo turwanye ibiyobyabwenge!IV
Abakuru baratugira inama, natwe abato tubumve,
Ibyiza by'ejo hazaza ntibiguranwa agacupa,
Siporo, amasomo n'inshuti nziza ni zo ntwaro zacu,
Mucyo turwanye ibiyobyabwenge!V
Nzavuga nti "Oya!" nshikamye, ntazuyaza,
Nzaba umuganga, umuhinzi cyangwa umwubatsi w'igihugu,
Ubwiza bw'u Rwanda buri mu maboko y'urubyiruko rwarwo,
Mucyo turwanye ibiyobyabwenge!
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| mucyo | nimuze, reka (dukore ikintu hamwe) |
| gutega amatwi | kumva witonze |
| umwanzi | ugushakira inabi, ukurwanya |
| gusezeranya | kwemerera umuntu ko uzamuha ikintu cyangwa uzamukorera ikintu |
| guhuma | kubuza kubona |
| kotsa | gushyushya ikintu cyane ku muriro kugeza gihiye cyangwa gishiririye |
| gushikama | kudahindura ibyo wiyemeje, ntunyeganyege |
| kuzuyaza | gushidikanya, gutinda kwiyemeza |
| intwaro | igikoresho cyo kurwana; hano: uburyo bwo kwirinda |
Umuvugo ufite ibitero bingahe, kandi buri gitero gifite imikarago ingahe?
Igisubizo: Ibitero bitanu; buri gitero gifite imikarago ine.
"Umwanzi" uvugwa mu gitero cya mbere ni nde?
Igisubizo: Ni ibiyobyabwenge n'ababishukisha abandi, bababeshya ko bizana ibyishimo.
Byagendekeye bite umunyeshuri uvugwa mu gitero cya gatatu?
Igisubizo: Yari umuhanga, ariko yagerageje ibiyobyabwenge "rimwe gusa", arabatwa, ata ishuri.
Ni izihe "ntwaro" umusizi atanga zo kurwanya ibiyobyabwenge?
Igisubizo: Siporo, amasomo n'inshuti nziza, hamwe no kumva inama z'abakuru.
"Urumogi ni umwotsi uhuma amaso y'ubwenge." Ni iyihe mvugo ikoreshejwe, kandi isobanura iki?
Igisubizo: Ni imvugo shusho: urumogi rugereranywa n'umwotsi uhuma, nta "nka" ikoreshejwe. Bisobanura ko urumogi rubuza umuntu gutekereza neza.
Kuki umusizi asubiramo umukarago "Mucyo turwanye ibiyobyabwenge!"?
Igisubizo: Ni isubiramo rishimangira ubutumwa nyamukuru, kandi rigaha umuvugo injyana ituma ufatwa mu mutwe.
Umuvugo ni igihangano cy'ubuvanganzo kigizwe n'imikarago ikurikirana mu njyana, gikoresha imvugo inoze kandi ishushanya. Uhanga umuvugo yitwa umusizi.
| Akarango | Icyo ari cyo | Urugero mu muvugo twasomye |
|---|---|---|
| Umukarago | umurongo umwe w'umuvugo | "Rubyiruko rw'u Rwanda, nimutege amatwi," |
| Igitero | itsinda ry'imikarago ikurikiranye | Umuvugo ufite ibitero bitanu. |
| Injyana | uburyo amagambo akurikirana akaryohera amatwi | Imikarago ifite uburebure bwegeranye, isomwa nk'indirimbo. |
| Isubiramo | gusubiramo ijambo cyangwa umukarago kugira ngo bishimangirwe | "Mucyo turwanye ibiyobyabwenge!" ku iherezo rya buri gitero. |
| Imvugo shusho | amagambo afite igisobanuro kirenze icyo asanzwe afite | "Kanyanga ni umuriro wotsa umutima" |
| Ubutumwa | icyo umusizi ashaka kwigisha | Urubyiruko rukwiye kwirinda ibiyobyabwenge. |
Gutondagura umuvugo ni ukuwuvuga mu ruhame, uwufashe mu mutwe, ukoresheje ijwi n'ibimenyetso by'umubiri bituma ubutumwa bwawo bugera ku bakumva.
Gereranya izi nteruro ebyiri:
Mu nteruro ya mbere, bato ni ntera: ikurikiye izina "abana" kandi irisobanura. Mu ya kabiri, abato ryihagararaho: nta zina riherekeje, kandi rifite indomo a-. Ryabaye izina. Izina nk'iryo, rikomoka ku gicumbi cya ntera, ryitwa izina ntera.
Izina ntera ni izina rishingiye ku gicumbi cya ntera, rigahabwa indomo n'indanganteko yaryo bwite. Rivuga umuntu, ikintu cyangwa imimerere hakurikijwe uko biteye: abato (abantu bato), ibyiza (ibintu byiza), ububi (imimerere y'ikintu kibi).
| Igitero | Izina ntera | Igicumbi cya ntera |
|---|---|---|
| II | Ububi | -bi |
| IV | Abakuru | -kuru |
| IV | abato | -to |
| IV | Ibyiza | -iza |
| V | Ubwiza | -iza |
Umuvugo urimo na ntera: amagambo meza, akanya gato, umunyeshuri mwiza, inshuti nziza. Zose zikurikiye izina zisobanura, kandi nta ndomo zifite.
Tip
Uko wabitandukanya: ntera ihora iherekeje izina: abana bato. Izina ntera ryo ryihagararaho kandi rifite indomo: abato. Niba ushobora gukuramo ijambo, interuro igakomeza kumvikana ivuga ku kintu kimwe, iryo jambo ni ntera: abana (bato) bakina.
Garagaza izina ntera na ntera muri iyi nteruro: "Abakuru bagira inama abana bato."
Igisubizo: Abakuru = izina ntera (rifite indomo, ryihagararaho); bato = ntera (isobanura "abana").
Andika izina ntera rivuga "ibintu byiza".
Igisubizo: ibyiza.
Umukarago "Ububi bwabyo bwihisha mu gacupa gato" urimo izina ntera na ntera. Bigaragaze.
Igisubizo: Ububi = izina ntera; gato = ntera isobanura "agacupa".
Umuvugo ugizwe n'imikarago cumi n'itandatu igabanyije mu bice bingana, buri gice gifite imikarago ine. Ufite ibitero bingahe?
Igisubizo: Ibitero bine (16 ÷ 4 = 4).
Hanga umuvugo w'ibitero bitatu (buri gitero gifite imikarago ine) ku nsanganyamatsiko "Oya ku biyobyabwenge". Hitamo umukarago uzasubiramo ku iherezo rya buri gitero. Koresha nibura ntera ebyiri n'izina ntera rimwe. Hanyuma uwutondagurire bagenzi bawe cyangwa abo mu muryango wawe.
Urugero rw'igitero kimwe:
Ndi muto, ariko mfite inzozi nini,
Ejo nzaba umuganga uvura abarwayi,
Nta muntu uzanyambura ibyiza by'ejo,
Oya ku biyobyabwenge, yego ku buzima!
Ibyo wize
Sources and credits
Umuvugo "Mucyo turwanye ibiyobyabwenge", inyigisho z'umuvugo n'iz'izina ntera byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
