Kurwanya Ibiyobyabwenge
Senior 1 · Kinyarwanda
Kurwanya Ibiyobyabwenge
Lesson 4 of 4
25 min
Let's begin
Iyo inshuti yawe itangiye inzira mbi, ukora iki? Uyireka ikagenda, uyihisha, cyangwa uyigira inama? Abanyarwanda baravuga ngo: "Inshuti nyanshuti uyibonera mu byago."
Muri iri somo urasoma inkuru y'abanyeshuri babiri: umwe yashutswe, undi ahitamo kumugira inama nziza. Hanyuma uziga intego y'izina ntera n'amategeko y'igenamajwi ariho.
Byanditswe na Ganzaa.
Gatete na Kalisa bari inshuti magara kuva mu mashuri abanza. Bicaraga ku ntebe imwe, bagasubiramo amasomo hamwe, kandi bombi bakundaga umupira w'amaguru. Bageze mu mwaka wa mbere w'amashuri yisumbuye, Kalisa yatangiye kugendana n'abasore bakuru bakundaga kwicara inyuma y'isoko.
Umunsi umwe, Kalisa yegera Gatete, aramwongorera ati: "Ejo nimugoroba, uzaze tujyane inyuma y'isoko. Abo basore bafite ikintu kiza kizagukura mu bitekerezo byinshi. Uzakinywa rimwe gusa, wiyumvire ubwiza bwacyo."
Gatete ntiyahise asubiza. Iryo joro ryose yabuze ibitotsi. Mu gitondo, abwira mukuru we Uwase, umuforomo ku kigo nderabuzima k'iwabo, ibyo Kalisa yamubwiye.
Uwase aramwicaza, aramubwira ati: "Gatete, wakoze neza kubimbwira. Ku kigo nderabuzima, buri cyumweru nakira urubyiruko rw'urungano rwawe rwangijwe n'ibiyobyabwenge. Benshi bambwira ko batangiye bavuga ngo 'rimwe gusa'. Abato benshi bibwira ko ari bo bazabigenga, nyamara ibiyobyabwenge ni byo bibagenga. Ububi bwabyo ni uko bikwereka ibyishimo by'iminota mike, hanyuma bikakwambura ibyiza by'ubuzima bwawe bwose."
Gatete aramubaza ati: "None se Kalisa? Ni inshuti yange. Ndamureke?"
Uwase aramusubiza ati: "Si ukumureka. Inshuti nyanshuti igira inshuti yayo inama. Ariko ntukajyane na we inyuma y'isoko. Ahubwo mujyane kureba umujyanama w'ishuri, kandi mubibwire n'ababyeyi be. Kalisa aracyari muto; aracyafite amahirwe yo guhinduka."
Bukeye, Gatete yegera Kalisa, amubwira mu kinyabupfura ati: "Kalisa, uri umukinnyi mwiza kandi uri umuhanga. Sinzaza inyuma y'isoko, kandi nawe sinifuza ko uhajya. Ndagusaba ko tujyana kwa mwarimu Mukamana, umujyanama w'ishuri." Kalisa abanza kurakara, ariko amagambo ya Gatete amukora ku mutima.
Nyuma y'amezi atatu, Kalisa yari yasubiye mu ikipe y'umupira y'ishuri, n'amanota ye atangiye kuzamuka. Kuva ubwo, Gatete na Kalisa bafatanya gukangurira abandi kwirinda ibiyobyabwenge. Kalisa akunze kubwira bagenzi be ati: "Nari ngiye kwiyangiriza ubuzima. Inama nziza y'inshuti yange ni yo yankijije."
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| inshuti magara | inshuti ikomeye, mukundana cyane |
| kwongorera | kuvugana n'umuntu mu ijwi rito, abandi batumva |
| kubura ibitotsi | kunanirwa gusinzira |
| umuforomo | umukozi wo kwa muganga wita ku barwayi |
| urungano | abantu bangana mu myaka |
| kugenga | gutegeka, kuyobora |
| inshuti nyanshuti | inshuti nyakuri, ikwifuriza ibyiza |
| umujyanama | umuntu ugira abandi inama akabafasha gukemura ibibazo |
| gukora ku mutima | gutuma umuntu yumva kandi agahinduka |
| kwiyangiriza | kwikorera ibibi, kwiyonona |
Ni iki Kalisa yasabye Gatete?
Igisubizo: Kujyana na we inyuma y'isoko, bakagerageza "rimwe gusa" ikiyobyabwenge abasore bakuru bari bafite.
Gatete yabanje gukora iki mbere yo gusubiza Kalisa?
Igisubizo: Yabanje kubitekerezaho, abura ibitotsi, hanyuma abibwira mukuru we Uwase.
Ni iyihe nama Uwase yagiriye Gatete?
Igisubizo: Kutajyana na Kalisa inyuma y'isoko, ariko nanone ntamutererane: bajyane ku mujyanama w'ishuri, kandi bibwirwe ababyeyi ba Kalisa.
Ni iki kigaragaza ko Kalisa yahindutse?
Igisubizo: Yasubiye mu ikipe y'umupira, amanota ye arazamuka, kandi atangira gukangurira abandi kwirinda ibiyobyabwenge.
Ni izihe ndangagaciro Gatete yagaragaje?
Igisubizo: Ubushishozi (yabanje gutekereza), kwicisha bugufi (yasabye inama), ubutwari (yavuganye na Kalisa yeruye) n'ubucuti nyabwo (ntiyamutereranye).
Uwase avuga ko abato bibwira ko bazagenga ibiyobyabwenge, nyamara ari byo bibagenga. Bisobanura iki?
Igisubizo: Uwatangiye abyibwira ko azabihagarika igihe ashakiye, ariko ububata butuma atakibasha kubireka. Ibiyobyabwenge bihinduka umutware we.
Mu isomo riheruka wabonye ko izina ntera rikomoka ku gicumbi cya ntera kandi rikagira indomo. Ubu reka turebe uko ryubatse.
Izina ntera rigizwe n'ibice bitatu: indomo + indanganteko + igicumbi cya ntera.
| Izina ntera | Indomo | Indanganteko | Igicumbi | Icyo rivuga |
|---|---|---|---|---|
| abato | a- | -ba- | -to | abantu bato |
| abakuru | a- | -ba- | -kuru | abantu bakuru |
| umukuru | u- | -mu- | -kuru | umuntu mukuru, umuyobozi |
| ububi | u- | -bu- | -bi | imimerere y'ikintu kibi |
| ubunini | u- | -bu- | -nini | ingano y'ikintu |
| ibibi | i- | -bi- | -bi | ibintu bibi |
Amategeko wize kuri ntera akora no ku mazina ntera:
| Ntera | Izina ntera |
|---|---|
| Iherekeza izina: abana bato | Ryihagararaho: abato |
| Nta ndomo (akenshi): bato | Rifite indomo: a-bato |
| Yisanisha n'izina isobanura | Rigira inteko yaryo bwite |
| Intego: indanganteko + igicumbi | Intego: indomo + indanganteko + igicumbi |
Sesengura ijambo ubwiza mu nteruro: "Ubwiza bw'urubyiruko ni ubuzima buzira ibiyobyabwenge."
Tip
Ibuka: ntera = indanganteko + igicumbi (bato). Izina ntera = indomo + indanganteko + igicumbi (abato). Indomo ni yo ibatandukanya.
Sesengura intego y'aya mazina ntera: abakuru, ibibi, ubunini.
Igisubizo: a + ba + kuru; i + bi + bi; u + bu + nini.
Rema izina ntera, unavuge itegeko ry'igenamajwi wakurikije: a) u + bu + iza; b) i + bi + iza; c) a + ha + iza.
Igisubizo: a) ubwiza (u → w imbere y'inyajwi); b) ibyiza (i → y imbere y'inyajwi); c) aheza (a + i → e).
Muri izi nteruro, ni irihe jambo ari ntera, irihe rikaba izina ntera? "Umwana muto yize neza." "Umuto yubaha umukuru."
Igisubizo: "muto" ni ntera (isobanura "umwana"); "Umuto" na "umukuru" ni amazina ntera (arihagararaho kandi afite indomo).
Kosora iyi nteruro: "Ubuiza bw'u Rwanda buratangaje."
Igisubizo: "Ubwiza bw'u Rwanda buratangaje." (u ya bu- ihinduka w imbere y'inyajwi i.)
Tekereza ko murumuna wawe cyangwa inshuti yawe yashutswe kugerageza ibiyobyabwenge. Mwandikire ubutumwa bw'interuro umunani kugeza ku icumi umugira inama nziza. Garagaza: (1) ingaruka z'ibiyobyabwenge, (2) icyo akwiye gukora, (3) aho yabona ubufasha. Koresha nibura amazina ntera abiri (urugero: ububi, ibyiza, abakuru).
Urugero rw'intangiriro:
Murumuna wange nkunda, numvise ko inshuti zawe zagushishikarije kugerageza urumogi "rimwe gusa". Ndakwandikira kuko ngukunda. Ububi bw'ibiyobyabwenge ni uko bitangira ari umukino, bikarangira ari ububata...
Ibyo wize
Sources and credits
Umwandiko "Inama nziza", inyigisho z'izina ntera n'urugero rw'ubutumwa byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
