Maamkizi na Utambulisho
Senior 1 · Kiswahili
Maamkizi na Utambulisho
Lesson 2 of 4
25 min
Kiswahili huandikwa jinsi kinavyotamkwa: kila herufi ina sauti moja tu, na hakuna herufi “bubu” (silent letters) kama katika Kiingereza. Ukijua sauti za Kiswahili, utaweza kusoma kwa sauti neno lolote, hata kama hujui maana yake.
Katika somo hili utasoma habari fupi kuhusu lugha ya Kiswahili, kisha utajifunza irabu (vowels), konsonanti (consonants), silabi (syllables) na mkazo (stress).
In English: Kiswahili spelling is regular. Learn the sounds, how to split words into syllables, and where to put the stress, and you can read any word aloud.
Kiswahili ni lugha ya Kibantu, kama Kinyarwanda. Kinazungumzwa na watu wengi katika Afrika Mashariki na ya Kati: watu kati ya milioni 100 na milioni 200. Kwa baadhi yao ni lugha ya kwanza, na kwa wengine ni lugha ya pili.
Lugha hii ilianza kwenye pwani ya Bahari ya Hindi miaka 800 hadi 1,000 iliyopita. Huko wafanyabiashara kutoka Uarabuni, Uajemi (Persia) na Uhindi walikutana na wenyeji wa pwani, waliozungumza lugha za Kibantu. Kwa sababu hiyo, karibu theluthi moja (one third) ya maneno ya Kiswahili yana asili ya Kiarabu, kama kitabu, saa na habari.
Leo Kiswahili ni lugha rasmi ya Jumuiya ya Afrika Mashariki na ya Umoja wa Afrika. Tarehe 8 Februari 2017, Bunge la Rwanda lilifanya Kiswahili kuwa lugha rasmi ya nne ya nchi, baada ya Kinyarwanda, Kifaransa na Kiingereza. Kila mwaka, tarehe 7 Julai, dunia huadhimisha Siku ya Kiswahili Duniani.
Imetokana na makala “Kiswahili” ya Wikipedia ya Kiswahili, imefupishwa na kurahisishwa na Ganzaa.
In English: Kiswahili is a Bantu language spoken by 100 to 200 million people. It grew on the Indian Ocean coast through trade, so about a third of its words come from Arabic. Rwanda made it an official language on 8 February 2017.
| Neno | Maana kwa Kiswahili | English |
|---|---|---|
| lugha | maneno na sauti ambazo watu hutumia kuwasiliana | language |
| lugha rasmi | lugha inayotumiwa na serikali na ofisini | official language |
| pwani | nchi kavu iliyo kando ya bahari | coast |
| mfanyabiashara (wafanyabiashara) | mtu anayenunua na kuuza bidhaa | trader |
| herufi | alama moja ya kuandikia, kama a, b, c | letter |
| sauti | kinachosikika tunapotamka herufi | sound |
| irabu | sauti a, e, i, o, u | vowel |
| konsonanti | sauti nyingine zote, kama b, k, m, s | consonant |
| silabi | kipande kimoja cha neno kinachotamkwa kwa pumzi moja | syllable |
| matamshi | jinsi neno linavyotamkwa | pronunciation |
| tahajia | jinsi neno linavyoandikwa kwa herufi | spelling |
| mkazo | nguvu zaidi kwenye silabi moja ya neno | stress |
Kiswahili kina irabu tano: a, e, i, o, u. Kila irabu ina sauti moja tu, kama katika Kinyarwanda: a (baba), e (embe), i (imba), o (ona), u (ua). Katika Kiingereza, herufi “a” ina sauti nyingi (cat, car, cake); katika Kiswahili ina moja tu.
Konsonanti nyingi hutamkwa kama katika Kinyarwanda. Angalia hizi, ambazo huandikwa kwa herufi mbili:
| Herufi | Mifano | Maelezo |
|---|---|---|
| ch | chai, chakula | Kinyarwanda huandika sauti hii kwa c: icyayi = chai. |
| sh | shule, shati | kama katika Kinyarwanda: ishuri. |
| ny | nyumba, nyama | sauti moja, si mbili. |
| ng' | ng'ombe, ng'ambo | alama ' ni muhimu: ng'ombe (cow) si sawa na ngoma (drum). |
| dh, th, gh | dhahabu, thelathini, ghali | sauti za maneno yenye asili ya Kiarabu. |
R na L: Kiswahili hutofautisha r na l. Kula ni “to eat”, lakini kura ni “vote”. Wanafunzi wengi wa Rwanda huchanganya sauti hizi mbili, kwa hiyo sikiliza na utamke kwa uangalifu: rafiki, barua, karibu; lala, lugha, kalamu.
Silabi nyingi za Kiswahili huishia kwa irabu. Tunaziita silabi wazi (open syllables):
Kuna tofauti moja muhimu: m iliyo mbele ya konsonanti nyingine inaweza kuwa silabi peke yake: m-tu (silabi 2), m-to-to (silabi 3). Lakini katika mwa-li-mu, “mw” iko pamoja na irabu, kwa hiyo mwa ni silabi moja.
Katika maneno mengi ya Kiswahili, mkazo uko kwenye silabi ya pili kutoka mwisho:
Swali: Gawa neno wanafunzi katika silabi, kisha onyesha mkazo.
Jibu: wa-na-fu-nzi: silabi 4. Silabi ya pili kutoka mwisho ni fu, kwa hiyo tunatamka wa-na-FU-nzi. (nz hukaa pamoja na irabu inayofuata, kama mb katika ng'o-mbe.)
Tip
Kumbuka hivi: Soma kama ulivyoandika, andika kama unavyosoma.
Mkazo: “pili kutoka mwisho”. Hesabu silabi kutoka mwisho wa neno: moja, mbili. Hapo ndipo mkazo ulipo.
Usisahau alama ya ' katika ng'ombe: bila alama hiyo, sauti inabadilika.
Jibu: Kwenye pwani ya Bahari ya Hindi, ambako wafanyabiashara walikutana na wenyeji.
Jibu: Mawili kati ya kitabu, saa na habari.
Jibu: (a) cha-ku-la (b) mwa-li-mu (c) ng'o-mbe (d) m-to-to.
Jibu: (a) ra-FI-ki (b) a-su-BU-hi (c) SHU-le.
Jibu: (a) shule (b) chai (c) chakula (d) shati.
Jibu: (a) kula (b) rafiki.
Jibu: Ki-swa-HI-li (makofi 4), cha-KU-la (makofi 3), wa-na-FU-nzi (makofi 4), NG'O-mbe (makofi 2), NGO-ma (makofi 2), ha-BA-ri (makofi 3).
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Kusoma: “Kiswahili, lugha ya Afrika Mashariki” imetokana na makala Kiswahili, wachangiaji wa Wikipedia ya Kiswahili, Wikipedia, leseni CC BY-SA 4.0. Imefupishwa na kurahisishwa na Ganzaa (adapted by Ganzaa).
Ramani: Swahili-speaking Africa.png, ramani ya Canuckguy, Lokal Profil na wengine, kazi iliyotokana ya Soumya-8974, Wikimedia Commons, public domain (PD-user).
Maelezo kuhusu sauti za Kinyarwanda na mifano yote ya silabi na mkazo: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
Msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
