Ratiba ya mwanafunzi: siku za wiki, saa za Kiswahili na viulizi “lini” na “je”

1Kwa nini somo hili ni muhimu

Kila siku ya shule ina ratiba (timetable): unaamka, unaenda shuleni, unasoma masomo tofauti na unarudi nyumbani kwa saa maalum. Katika somo hili utajifunza siku za wiki, nyakati za siku, jinsi ya kusema saa kwa Kiswahili, na jinsi ya kuuliza maswali kwa lini (when) na je.

Tahadhari: saa za Kiswahili zinahesabiwa tofauti na saa za Kiingereza. Saa moja asubuhi si 1:00 bali 7:00!

In English: days of the week, parts of the day, telling the time the Swahili way (which starts counting at sunrise), and asking questions with “lini” (when) and “je” (yes-or-no questions).

2Kusoma: Siku ya Mugisha

Mugisha ni mwanafunzi wa kidato cha kwanza katika shule ya kutwa. Kila siku ya shule, kuanzia Jumatatu hadi Ijumaa, anafuata ratiba hii:

Mugisha anaamka saa kumi na moja na nusu alfajiri. Anaoga, anavaa sare ya shule na anakunywa chai. Saa moja asubuhi anaondoka nyumbani. Masomo yanaanza saa mbili asubuhi. Saa nne asubuhi kuna mapumziko ya dakika ishirini. Saa sita mchana wanafunzi wanakula chakula cha mchana. Masomo ya mchana yanaanza saa saba mchana na yanaisha saa kumi alasiri. Baada ya masomo, Mugisha anacheza mpira. Saa kumi na mbili jioni anarudi nyumbani. Usiku anafanya kazi ya nyumbani, na saa nne usiku analala.

Jumamosi Mugisha anawasaidia wazazi wake nyumbani, na Jumapili anapumzika na kutembelea marafiki.

Ratiba ya masomo ya asubuhi, kidato cha kwanza B

Mutesi ni mgeni darasani. Anamwuliza Mugisha:

MUTESI: Je, tuna somo la Kiswahili leo?
MUGISHA: Hapana. Leo ni Jumanne. Tuna Kiswahili Jumatatu na Alhamisi.
MUTESI: Mtihani wa Hisabati ni lini?
MUGISHA: Ni Ijumaa, saa tatu asubuhi.
MUTESI: Asante. Je, unacheza mpira kila siku?
MUGISHA: Ndiyo, kila siku baada ya masomo.

Imeandikwa na Ganzaa.

In English: Mugisha wakes at 5:30 a.m., leaves home at 7, starts lessons at 8, has break at 10, lunch at noon, afternoon lessons from 1 to 4 p.m., plays football, gets home at 6 p.m. and sleeps at 10 p.m. (TEHAMA = ICT.)

3Msamiati

4Sarufi (1): siku za wiki

Siri ya majina haya: Ijumaa ni neno la Kiarabu linalomaanisha siku ya kukusanyika kwa ajili ya sala. Siku zinazofuata zinahesabiwa baada yake: Jumamosi (siku ya 1; mosi ni namna ya zamani ya “moja”), Jumapili (ya 2), Jumatatu (ya 3), Jumanne (ya 4), Jumatano (ya 5). Alhamisi ni neno la Kiarabu la “ya tano”. Kwa hiyo Jumatatu si siku ya tatu ya wiki ya shule; ni siku ya kwanza, kama Kuwa mbere katika Kinyarwanda!

5Sarufi (2): saa za Kiswahili

Siku ya Kiswahili inaanza jua linapochomoza, yaani karibu 6:00 a.m. kwa saa za Kiingereza. Kwa hiyo saa ya kwanza baada ya jua kuchomoza ni saa moja (7:00).

Kanuni: ondoa 6 au ongeza 6 kwenye saa za Kiingereza.

Dakika: na robo (:15), na nusu (:30), kasoro robo (dakika 15 kabla ya saa kamili), na dakika kumi (:10).

• 8:15 a.m. = saa mbili na robo asubuhi
• 5:30 a.m. = saa kumi na moja na nusu alfajiri
• 9:45 a.m. = saa nne kasoro robo asubuhi

Kuuliza saa: Ni saa ngapi? (What time is it?) Jibu: Ni saa tatu na nusu asubuhi.

6Sarufi (3): viulizi “lini” na “je”

• Lini = when. Hukaa baada ya kitenzi au mwishoni: Mtihani ni lini? Unarudi nyumbani lini? Jibu linataja siku au wakati: Ijumaa. Jioni.
• Je mwanzoni mwa swali, likifuatwa na koma, huonyesha swali la “ndiyo au hapana” (yes-or-no question): Je, unapenda Kiswahili? Jibu: Ndiyo. au Hapana.
• ... je? mwishoni humaanisha “and what about...?”: Mimi sijambo. Na wewe je?
• -je kama kiambishi mwishoni mwa kitenzi humaanisha “how”: Umeamkaje? Unaitwaje?

Mfano uliofanyiwa kazi

Swali: (a) Andika kwa saa za Kiswahili: 1:00 p.m. (b) Tunga swali lenye “lini” kwa jibu hili: Tunaanza masomo Jumatatu.

Jibu: (a) 1:00 p.m. ni 13:00; ondoa 6: saa saba mchana. (b) Mnaanza masomo lini?

Mazoezi (jibu liko chini ya kila swali)